گروه اندیشه: محمد آقاسی-جامعهشناس و پژوهشگر افکار عمومی در روزنامه شرق مطلبی نوشته در باره نحوه رخداد احساس خوشبختی در خانواده. او معتقد است« خانوادههای معاصر، نهفقط در شیوه خوشبختی یا بدبختی، بلکه در شیوه گردش احساساتشان با یکدیگر متفاوت شدهاند. روزگاری یک سفره یا دورهمی، یک دیدوبازدید و یک جمعشدن در حیاط خانه، باعث جریانیافتن احساسات خانواده میشد؛ اما امروز بخش مهمی از انرژی عاطفی و احساسی، در سکوت یک صفحه نمایش و بینابین پیامهای یک گروه اینترنتی خانوادگی یا فامیلی شکل میگیرد.» این مطلب را در ادامه می خوانید:
****
اگر فیلم «مهمان مامان» داریوش مهرجویی را برای لئو تولستوی پخش میکردیم، چنانچه در نخستین جمله رمان آنا کارنینا نوشته، به خانواده خوشبخت اشاره میکرد. جمله او بیش از یک قرن است که تکرار شده و تازه است؛ اما شاید اگر امروز زنده بود، آن را تغییر میداد.
خانوادههای معاصر، نهفقط در شیوه خوشبختی یا بدبختی، بلکه در شیوه گردش احساساتشان با یکدیگر متفاوت شدهاند. روزگاری یک سفره یا دورهمی، یک دیدوبازدید و یک جمعشدن در حیاط خانه، باعث جریانیافتن احساسات خانواده میشد؛ اما امروز بخش مهمی از انرژی عاطفی و احساسی، در سکوت یک صفحه نمایش و بینابین پیامهای یک گروه اینترنتی خانوادگی یا فامیلی شکل میگیرد.
هرچند هنوز خانواده با پیوندهای خویشاوندی تعریف میشود، ولی حیات روزمره خانواده بیش از هر زمان دیگری، با گردش احساسات در محیط دیجیتال گره خورده است. خانواده امروز، بهویژه در شهرهای بزرگ، بیش از آنکه گرد یک سفره یا دور یک میز جمع شود، در یک گروه پیامرسان حضور دارد. بخش عمده احساسات دلخوری، شادی، نگرانی یا همدلی، محصول همنشینی و به صورت حضوری بود؛ اما امروزه بسیاری از خانوادهها، روز خود را نه با دیدن یکدیگر، بلکه با اولین پیام در گروه اینترنتی خانوادگی شروع میکنند. خانواده که محل زندگی و یک گروه همزیستی بود، به یک گروه همارتباطی نیز تبدیل شده است.
ممکن است مخاطب این یادداشت، گروه اینترنتی خانوادگی را ابزاری برای هماهنگی بداند؛ جایی که اطلاعرسانی دعوت به یک میهمانی، ختم یا عروسی، تبریک تولد، ارسال عکس یا پیگیری احوال انجام میشود. با این حال، با دقت بیشتر درمییابیم کارکرد اصلی گروه عمیقتر بوده و با کارخانه تولید و گردش احساسات روبهرو هستیم.
میان عواطف فردی، احساسات گروهی و احساسات جمعی تفاوت وجود دارد. عواطف فردی، تجربه درونی هر انسان هستند. احساسات جمعی، در مقیاس جامعه شکل میگیرند و گاه میلیونها نفر را در بر میگیرند. اما در میان این دو، سطح دیگری نیز وجود دارد که کمتر درباره آن سخن گفته شده است: احساسات گروهی. این احساسات نه متعلق به یک فرد و نه به کل جامعه هستند، بلکه درون گروههای کوچک، مانند خانواده، تولید و بازتولید میشوند.
کافی است یک خبر ناخوشایند، یک عکس قدیمی، تصویری از یک نوه یا حتی یک پیام کوتاه در گروه اینترنتی خانوادگی منتشر شود؛ احساسی که در ابتدا متعلق به یک نفر است، بهسرعت در میان دیگر اعضا گردش میکند. نگرانی تکثیر میشود، شادی مشترک میشود، خشم تقویت میشود و گاهی سکوت نیز میان همه توزیع میشود. ویژگی مهم این فضا، سرعت گردش احساسات است. در گذشته ممکن بود روزها یا هفتهها طول بکشد تا همه اعضای خانواده از یک اتفاق مطلع شوند؛ امروز اما فاصله میان رخداد و تجربه مشترک آن، به چند ثانیه کاهش یافته است. فناوری فقط سرعت انتقال اطلاعات را افزایش نداده است، بلکه توانسته سرعت انتقال احساسات را نیز دگرگون کند.
از دیگر سو، گروه اینترنتی خانوادگی نوع تازهای از حضور را ساخته است. ممکن است اعضای خانواده ماهها یکدیگر را نبینند، ولی هر روز در گردش احساسات همدیگر سهیم باشند. مثل آن دانشجوی کلاس جامعهشناسی دانشگاه علامه که میگفت مدتهاست خانوادهاش را ندیده ولی از حال همدیگر خبر دارند. یا آن فردی که فرصت داشت، ولی بهجای رفتن به بیمارستان، از طریق یک تماس تلفنی یا ویدئویی از خانوادهاش عیادت میکرد. اینها نمونههایی هستند که نشان میدهند خانواده دیگر فقط با همزیستی تعریف نمیشود، بلکه با هماحساسی نیز تعریف میشود.
صدالبته این هماحساسی همیشه به همدلی نمیانجامد. هماحساسی به این معناست که اعضای خانواده در معرض یک جریان مشترک از احساسات قرار میگیرند، نه اینکه الزاما یکدیگر را درک یا تأیید کنند. از همین رو، احساسات گروهی فقط جنبههای مثبت را در بر نمیگیرند؛ گاه همین گروههای اینترنتی خانوادگی به میدان سوءبرداشت، قضاوت، دلخوری یا رقابت تبدیل میشوند.
یک پیام بیپاسخ، یک شکلک نامتناسب یا سکوت طولانی یک عضو، میتواند احساساتی را برانگیزد که پیشتر فقط در مواجهه حضوری شکل میگرفت. در این فضا، احساسات نه در یک فرد متوقف میشوند و نه به همدلی ختم میشوند، بلکه آنها در میان اعضای گروه جریان مییابند و بر تجربه احساسی همه اثر میگذارند.
اگر احساسات گروهی را ویژگی خانواده دیجیتال بدانیم، گردش احساسات، سازوکار شکلگیری آن است. احساسات در خانواده، در یک فرد متوقف نمیشوند و از عضوی به عضو دیگر منتقل میشوند. احساسات در واکنشها شدت میگیرند یا فروکش میکنند و گاه در چرخهای از بازخوردهای متقابل، معنایی تازه پیدا میکنند و میتوانند این گردش را آغاز کنند.
از این منظر، گروههای اینترنتی خانوادگی فقط کانالی برای تبادل اطلاعات نیستند، بلکه فضایی هستند که در آن احساسات به صورت پیوسته میان اعضا در گردش هستند و از خلال همین گردش، آنچه «احساس گروهی» مینامیم، شکل میگیرد. شاید یکی از مهمترین دگرگونیهای خانواده دیجیتال همین باشد.
خانواده دیگر فقط نهادی برای انتقال ارزشها یا حمایت عاطفی نیست، بلکه شبکهای است که بهطور مداوم احساسات گروهی را تولید، تنظیم و بازتوزیع میکند. اگر روزگاری خانه مکان زندگی مشترک بود، امروز گروه خانوادگی، مکان زندگی احساسی مشترک است. خانواده دیجیتال بیش از آنکه با خون تعریف شود، با گردش احساسات تعریف میشود.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما