آیا حذف ربا به معنای بانکداری اسلامی است؟ تفاوتی مهم که باید بدانیم

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا از مفاهیم مهم در حوزه نظام مالی و بانکی به شمار می‌روند که در کشورهای اسلامی و حتی برخی کشورهای غیرمسلمان مورد توجه قرار گرفته‌اند. شاید در نگاه نخست این دو اصطلاح یکسان به نظر برسند، اما با بررسی مبانی و اهداف آنها روشن می‌شود که تفاوت‌های قابل توجهی میان این دو وجود دارد.

بنابر روایت الشیعه، بانکداری اسلامی بر مجموعه‌ای از اصول و احکام شریعت اسلام بنا شده و هدف آن تنها حذف ربا از مناسبات مالی نیست؛ در حالی که بانکداری بدون ربا عمدتاً بر کنار گذاشتن بهره از فعالیت‌های بانکی تمرکز دارد [1]. از این رو، شناخت تفاوت‌های این دو نظام، بررسی چالش‌های موجود و همچنین ارزیابی تجربه ایران در اجرای بانکداری بدون ربا، اهمیت ویژه‌ای دارد.

 بانکداری اسلامی چیست؟

بانکداری اسلامی نوعی نظام مالی است که چارچوب فعالیت‌های آن بر اساس احکام و ضوابط شریعت اسلام تنظیم می‌شود. در این نظام، بانک باید در تمامی فعالیت‌های خود موازین شرعی را رعایت کرده و از انجام معاملاتی که با احکام اسلامی ناسازگار است، پرهیز کند.

یکی از اساسی‌ترین اصول این نظام، حرمت رباست. در آموزه‌های اسلامی، ربا عملی ناعادلانه و استثماری تلقی شده است که می‌تواند زمینه‌ساز افزایش نابرابری‌های اقتصادی شود. به همین دلیل، بانکداری اسلامی به جای اتکا به نظام بهره، از شیوه‌های مالی متناسب با احکام اسلامی استفاده می‌کند.

مشارکت، مضاربه، مرابحه و اجاره از جمله ابزارهایی هستند که در این نظام مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در قرارداد مشارکت، بانک و مشتری در یک فعالیت یا پروژه اقتصادی با یکدیگر شریک می‌شوند و سود و زیان حاصل از آن، بر اساس توافق صورت‌گرفته میان طرفین تقسیم می‌شود. چنین روشی علاوه بر آنکه با موازین شرعی سازگار است، موجب می‌شود ریسک و منافع فعالیت اقتصادی نیز میان دو طرف توزیع شود.

در مضاربه، بانک سرمایه لازم را در اختیار مشتری قرار می‌دهد تا با آن فعالیت اقتصادی انجام دهد و در مقابل، سهم مشخصی از سود حاصل از فعالیت را دریافت می‌کند.

مرابحه نیز یکی از شیوه‌های متداول در تأمین مالی اسلامی است. در این روش، کالا یا خدمات با قیمتی معین و معمولاً بیشتر از قیمت نقدی، به شکل اقساطی به مشتری واگذار می‌شود. به این ترتیب، مشتری می‌تواند بدون استفاده از قرارداد بهره، نیاز مالی خود را تأمین کند.

در اجاره نیز بانک دارایی مورد نیاز مشتری را خریداری کرده و برای مدت مشخص در اختیار او قرار می‌دهد. مشتری در مقابل، اجاره‌بهای تعیین‌شده را پرداخت می‌کند و مالکیت دارایی الزاماً در ابتدای قرارداد به او منتقل نمی‌شود.

بنابراین، بانکداری اسلامی مفهومی گسترده‌تر از صرف حذف ربا دارد. این نظام در پی آن است که ساختار مالی جامعه بر پایه عدالت، شفافیت، اخلاق اسلامی و توزیع مناسب‌تر ریسک و منافع اقتصادی شکل بگیرد. [2]

اصول بانکداری اسلامی

بانکداری اسلامی بر مجموعه‌ای از اصول شرعی و اخلاقی استوار است که هدف مشترک آنها شکل‌گیری نظامی مالی عادلانه، شفاف و منطبق با ارزش‌های اسلامی است.

 ۱. حرمت ربا

نخستین و مهم‌ترین اصل در بانکداری اسلامی، ممنوعیت دریافت و پرداخت رباست. این اصل از آموزه‌های قرآن کریم و روایات اسلامی سرچشمه می‌گیرد و ربا در منابع دینی به عنوان رفتاری ناعادلانه و ظالمانه مورد نکوهش قرار گرفته است.

در نظام بانکی متعارف، بهره به عنوان هزینه استفاده از پول در نظر گرفته می‌شود؛ اما در اقتصاد اسلامی، پول به خودی خود نباید همچون یک کالا منشأ سود قرار گیرد. از همین رو، ابزارهایی مانند مشارکت، مضاربه، مرابحه و اجاره برای تأمین مالی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این روش‌ها در صورت رعایت ضوابط شرعی، می‌توانند زمینه توزیع عادلانه‌تر ریسک و منافع را فراهم کنند. [3]

 ۲. مشارکت در سود و زیان

مشارکت در سود و زیان از اصول مهم بانکداری اسلامی است. بر اساس این رویکرد، بانک و مشتری می‌توانند در یک فعالیت اقتصادی به عنوان شریک وارد شوند و نتیجه فعالیت را مطابق قرارداد میان خود تقسیم کنند.

این شیوه با نظامی که در آن بانک بدون توجه به نتیجه واقعی فعالیت اقتصادی، مبلغی ثابت مطالبه می‌کند، تفاوت دارد. در مشارکت، هر دو طرف در موفقیت یا شکست اقتصادی پروژه ذی‌نفع هستند.

برای نمونه، چنانچه بانک و مشتری در یک طرح کشاورزی مشارکت کنند، سود حاصل از فروش محصولات مطابق قرارداد میان آنها تقسیم خواهد شد و اگر فعالیت با زیان مواجه شود، هر یک متناسب با سهم خود در زیان مشارکت خواهد داشت. چنین سازوکاری می‌تواند رابطه اقتصادی میان بانک و مشتری را بر پایه همکاری و اعتماد شکل دهد. [4]

 ۳. عدالت و انصاف در معاملات

عدالت و انصاف جایگاه مهمی در بانکداری اسلامی دارد. معاملات باید با رضایت طرفین، شفافیت و رعایت حقوق هر دو طرف انجام شود و شرایط قرارداد نباید به استثمار یکی از طرفین منجر شود.

بر این اساس، مشتری باید از مفاد قرارداد، تعهدات، هزینه‌ها و حقوق خود اطلاع کافی داشته باشد و ابهام قابل توجهی در معامله وجود نداشته باشد.

همچنین در این چارچوب، توجه به وضعیت اقشار کم‌درآمد و فراهم کردن خدمات مالی متناسب با نیاز آنان می‌تواند در کاهش نابرابری اقتصادی نقش داشته باشد. [5]

۴. پرهیز از سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های غیراخلاقی

یکی دیگر از ویژگی‌های بانکداری اسلامی، محدودیت در تأمین مالی فعالیت‌هایی است که با احکام شرعی و اصول اخلاقی ناسازگار هستند.

تولید و تجارت مشروبات الکلی، قمار، مواد مخدر و برخی فعالیت‌هایی که برای جامعه زیان‌بار تلقی می‌شوند، در این چارچوب جایگاهی ندارند.

بنابراین، در بانکداری اسلامی تنها سودآوری اقتصادی یک پروژه ملاک نیست؛ بلکه مشروعیت و آثار اخلاقی و اجتماعی آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد. این مسئله می‌تواند بانک را به سمت حمایت از فعالیت‌های اقتصادی سالم و سازنده سوق دهد.

بانکداری بدون ربا چیست؟

بانکداری بدون ربا نظامی است که مهم‌ترین هدف آن حذف بهره یا ربا از فعالیت‌های بانکی است. این مفهوم اگرچه با بانکداری اسلامی ارتباط نزدیکی دارد، اما الزاماً به معنای اجرای تمام اصول و اهداف شریعت در نظام مالی نیست.

در این نوع بانکداری، به جای بهره می‌توان از ابزارهایی مانند کارمزد، سود مشارکتی و دیگر روش‌های تأمین مالی استفاده کرد.

برای نمونه، بانک ممکن است در برابر ارائه خدماتی مانند افتتاح حساب، انتقال وجه یا صدور کارت بانکی، کارمزد دریافت کند. همچنین امکان دارد در برخی فعالیت‌های اقتصادی با مشتری مشارکت کند و بخشی از سود حاصل از فعالیت را دریافت کند.

تفاوت اصلی در اینجاست که «بدون ربا بودن» لزوماً به معنای رعایت تمام معیارهای شرعی و اخلاقی بانکداری اسلامی نیست. به عبارت دیگر، ممکن است یک نظام مالی بهره دریافت نکند، اما همه محدودیت‌ها و الزامات مربوط به نوع فعالیت اقتصادی، نحوه سرمایه‌گذاری و سایر احکام شرعی را نیز رعایت نکند.

به همین دلیل، بانکداری بدون ربا می‌تواند در کشورهای غیراسلامی نیز مورد استفاده قرار گیرد؛ برای مثال، ممکن است با هدف ارائه خدمات مالی بدون بهره یا پاسخ به نیاز مشتریانی که از بهره پرهیز می‌کنند، چنین سازوکاری شکل بگیرد.

در مجموع، بانکداری بدون ربا را می‌توان نظامی دانست که محور اصلی آن کنار گذاشتن بهره است؛ در حالی که بانکداری اسلامی علاوه بر این مسئله، مجموعه‌ای از اهداف اقتصادی، اخلاقی و شرعی را نیز دنبال می‌کند. [6]

اصول بانکداری بدون ربا

 ۱. ممنوعیت بهره

اساسی‌ترین ویژگی بانکداری بدون ربا، حذف دریافت و پرداخت بهره است. در چنین ساختاری، درآمد بانک می‌تواند از طریق کارمزد، مشارکت و دیگر ابزارهای مالی تأمین شود. [7]

 ۲. ارائه خدمات بانکی

بانک‌های بدون ربا می‌توانند بخش مهمی از فعالیت خود را به ارائه خدمات بانکی مانند افتتاح حساب، انتقال وجه، صدور کارت و خدمات مشابه اختصاص دهند. [8]

۳. الزام نداشتن به مجموعه کامل احکام شریعت

بانکداری بدون ربا الزاماً معادل بانکداری اسلامی نیست. ممکن است یک نظام مالی بر حذف بهره تمرکز داشته باشد، اما در سایر زمینه‌ها الزاماً تابع تمام ضوابط فقهی و اخلاقی اسلام نباشد. [9]

مهم‌ترین تفاوت‌های بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا

مبنای فعالیت

بانکداری اسلامی بر احکام و اصول شریعت اسلام استوار است و فعالیت‌های آن باید با این چارچوب سازگار باشد. در مقابل، بانکداری بدون ربا ممکن است صرفاً حذف بهره را هدف قرار دهد و الزاماً تمام اصول شریعت را دنبال نکند. [10][11]

ابزارهای مالی

بانکداری اسلامی از عقود و ابزارهایی مانند مشارکت، مضاربه، مرابحه و اجاره استفاده می‌کند. در بانکداری بدون ربا ممکن است روش‌های دیگری نیز مورد استفاده قرار گیرد، به شرط آنکه مبتنی بر بهره نباشند. [12][13]

اخلاق و مشروعیت فعالیت‌ها

در بانکداری اسلامی، تنها سودآوری مورد توجه نیست و مشروعیت فعالیت اقتصادی و رعایت ارزش‌های اخلاقی نیز اهمیت دارد. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های حرام یا غیراخلاقی جایگاهی ندارد. در بانکداری بدون ربا چنین الزام گسترده‌ای لزوماً وجود ندارد. [14]

تقسیم سود و زیان

در برخی قراردادهای بانکداری اسلامی، بانک و مشتری در سود و زیان فعالیت اقتصادی شریک هستند و ریسک میان آنها تقسیم می‌شود. در بانکداری بدون ربا، ممکن است از کارمزد یا دیگر روش‌های درآمدی استفاده شود و الزاماً مشارکت واقعی در سود و زیان وجود نداشته باشد. [15][16]

هدف و فلسفه

بانکداری اسلامی در پی ایجاد نظام مالی منطبق با شریعت، همراه با عدالت، اخلاق و شفافیت است؛ اما بانکداری بدون ربا در معنای محدودتر، بر حذف بهره از نظام بانکی تمرکز دارد. [17][18]

چالش‌های پیش روی بانکداری اسلامی

با وجود ظرفیت‌ها و مزایای بانکداری اسلامی، اجرای این نظام در عمل با موانعی همراه است که می‌تواند بر میزان کارآمدی و گسترش آن اثر بگذارد.

 ۱. آگاهی ناکافی جامعه

یکی از چالش‌های مهم، شناخت محدود بخشی از جامعه نسبت به مبانی و سازوکارهای بانکداری اسلامی است. افرادی که با مفاهیمی مانند مضاربه، مشارکت یا مرابحه آشنایی کافی ندارند، ممکن است تفاوت این روش‌ها با شیوه‌های متعارف بانکی را به خوبی درک نکنند.

به همین دلیل، آموزش عمومی، اطلاع‌رسانی دقیق و توضیح ساده ابزارهای مالی اسلامی می‌تواند در افزایش اعتماد مردم و استقبال بیشتر از این نظام نقش داشته باشد. [19]

 ۲. پیچیدگی برخی قراردادهای مالی

برخی ابزارهای مالی اسلامی، به ویژه مشارکت و مضاربه، نسبت به برخی روش‌های متعارف به جزئیات بیشتری نیاز دارند.

تعیین دقیق سهم سود، نحوه تقسیم زیان، شرایط قرارداد و مدیریت ریسک از جمله مسائلی است که باید از ابتدا به روشنی مشخص شود.

از این رو، آموزش تخصصی کارکنان بانک، افزایش شفافیت قراردادها و استانداردسازی فرآیندهای مالی می‌تواند به کاهش پیچیدگی‌های موجود کمک کند. [20]

 ۳. کمبود زیرساخت‌های حقوقی و نظارتی

اجرای موفق بانکداری اسلامی نیازمند قوانین، مقررات و نهادهای نظارتی متناسب است. در برخی کشورها، ساختار حقوقی و بانکی موجود ممکن است با الزامات بانکداری اسلامی هماهنگ نباشد.

در چنین شرایطی، اصلاح قوانین، ایجاد نهادهای تخصصی، توسعه مراکز پژوهشی، تدوین استانداردهای مناسب و تربیت نیروی انسانی متخصص اهمیت پیدا می‌کند.

چالش‌های بانکداری بدون ربا

 ۱. فاصله احتمالی با اصول کامل اسلامی

حذف ربا به تنهایی نمی‌تواند تضمین کند که تمام فعالیت‌های یک نظام بانکی با اصول و احکام شریعت مطابقت دارد. برخی روش‌های مالی ممکن است بدون استفاده از بهره انجام شوند، اما همچنان با برخی معیارهای بانکداری اسلامی فاصله داشته باشند. [21]

 ۲. مسئله سودآوری

یکی از دغدغه‌های بانکداری بدون ربا، یافتن روش‌هایی برای تأمین درآمد و حفظ سودآوری بانک بدون استفاده از بهره است. اگر ابزارهای جایگزین به شکل مناسبی طراحی نشوند، ممکن است انگیزه بانک‌ها برای توسعه این مدل کاهش پیدا کند. [22]

 ۳. نبود مشارکت واقعی در سود و زیان

در بانکداری بدون ربا، حذف بهره الزاماً به معنای آن نیست که بانک و مشتری در تمام فعالیت‌های اقتصادی به صورت واقعی در سود و زیان شریک باشند. در برخی روش‌ها، ممکن است بخش عمده ریسک بر دوش مشتری قرار گیرد. [23]

 تجربه ایران در اجرای بانکداری بدون ربا

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، حرکت به سمت ایجاد نظام اقتصادی متناسب با آموزه‌های اسلامی مورد توجه قرار گرفت. در این میان، نظام بانکی به دلیل جایگاه مهمی که در اقتصاد دارد، یکی از حوزه‌های اصلی این تحول بود.

هدف از این تغییر، حذف ربا از فعالیت‌های بانکی و جایگزین کردن شیوه‌هایی بود که با مبانی اقتصادی و فقهی اسلام سازگاری داشته باشند. [24]

با این حال، قانون عملیات بانکی بدون ربا در شرایطی تدوین شد که دانش نظری و تجربه عملی بانکداری اسلامی در جهان هنوز در مراحل اولیه قرار داشت. [25]

 چالش‌های تدوین قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران

 ۱. محدودیت مطالعات نظری و عملی

در زمان تدوین قانون عملیات بانکی بدون ربا در ایران، بانکداری اسلامی در جهان هنوز تجربه گسترده‌ای نداشت. مطالعات انجام‌شده درباره ابزارهای مالی اسلامی، سیاست‌های پولی و جایگاه بانک مرکزی در یک نظام بانکداری اسلامی نیز محدود بود.

این وضعیت موجب شد قانون‌گذاران و طراحان نظام بانکی جدید با احتیاط بیشتری نسبت به طراحی سازوکارهای آن اقدام کنند. [26]

۲. فاصله با اهداف گسترده بانکداری اسلامی

یکی از چالش‌های مطرح درباره تجربه ایران، تمرکز اصلی بر حذف ربا از عملیات بانکی است؛ در حالی که بانکداری اسلامی اهدافی فراتر از این مسئله دارد.

عدالت اقتصادی، توزیع عادلانه‌تر ثروت، رعایت اخلاق در معاملات و توجه به توسعه پایدار، بخشی از اهداف گسترده‌تر بانکداری اسلامی محسوب می‌شوند. [27]

در دو دهه گذشته، بانک‌های بدون ربا در کشورهای اسلامی از نظر تعداد و تنوع فعالیت رشد قابل توجهی داشته‌اند. امروزه نمونه‌های گوناگونی از بانکداری بدون ربا در کشورهای اسلامی و حتی برخی کشورهای غیرمسلمان فعالیت می‌کنند.

وجه مشترک این بانک‌ها، تلاش برای حذف ربا از عملیات بانکی است؛ با این حال، الگوهای عملیاتی، شیوه ارائه خدمات و نحوه استفاده از عقود اسلامی در آنها یکسان نیست.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که بانکداری اسلامی از ظرفیت قابل توجهی برای سازگار شدن با شرایط مختلف اقتصادی برخوردار است. [28]

 نتیجه‌گیری

بانکداری اسلامی و بانکداری بدون ربا در مخالفت با بهره و ربا با یکدیگر اشتراک دارند، اما از نظر مبانی، اهداف و شیوه‌های عملیاتی نمی‌توان آنها را کاملاً یکسان دانست.

بانکداری بدون ربا بیش از هر چیز به حذف بهره از نظام بانکی توجه دارد، اما بانکداری اسلامی چارچوبی گسترده‌تر است که در کنار حرمت ربا، موضوعاتی مانند عدالت اقتصادی، شفافیت، اخلاق در معاملات، مشارکت در ریسک و پرهیز از فعالیت‌های نامشروع را نیز مورد توجه قرار می‌دهد.

تجربه ایران در اجرای بانکداری بدون ربا نیز نشان می‌دهد که تحقق اهداف بانکداری اسلامی تنها با حذف ظاهری بهره محقق نمی‌شود. برای نزدیک شدن به الگوی مطلوب، باید ابزارهای مالی کارآمدتر توسعه یابند، مطالعات نظری و تجربی گسترش پیدا کند، زیرساخت‌های حقوقی و نظارتی تقویت شود و در کنار اهداف اقتصادی، ابعاد اخلاقی و عدالت‌محور نظام مالی نیز مورد توجه قرار گیرد.

از این منظر، موفقیت بانکداری اسلامی را باید نه فقط در حذف ربا، بلکه در توانایی آن برای ایجاد یک نظام مالی شفاف، کارآمد، عادلانه و منطبق با ارزش‌های اسلامی ارزیابی کرد.

 پی‌نوشت‌ها:

[1] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[2] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[3] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

[4] خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، ص۱۴۵-۱۵۰.

[5] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[6] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[7] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[8] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[9] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[10] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[11] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[12] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[13] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[14] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[15] خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، ص۱۴۵-۱۵۰.

[16] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[17] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[18] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[19] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

[20] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[21] مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، سال ۱۳۹۸، ص۴۵-۵۰.

[22] علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، ج۱، ص۹۸-۱۰۴.

[23] نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی، ج۱، ص۱۳۲-۱۳۸.

[24] صدر، اقتصادنا، ج۱، ص۲۳۴-۲۴۰.

[25] رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، ج۱، ص۵۴-۶۰.

[26] موسویان، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۸.

[27] وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ص۲۰۷-۲۱۳.

[28] چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، ص۸۹-۹۵.

 منابع

صدر، سید محمدباقر، اقتصادنا. تهران، انتشارات اسلامی، 1360ش
موسویان، سید عباس، بانکداری اسلامی: مبانی نظری و عملی. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385ش.
چاپرا، به سوی یک نظام پولی عادلانه، لستر، بنیاد اسلامی، ۱۹۸۵م.
خان، بانکداری و مالی اسلامی: نظریه و عمل، کراچی، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۹۶م.
وارد، مالی اسلامی در اقتصاد جهانی، ادینبورگ، انتشارات دانشگاه ادینبورگ، ۲۰۰۰م.
رحیمی، محمد، تحولات بانکداری اسلامی در جهان، تهران، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1395ش.
علیزاده، احمد، مبانی فقهی بانکداری اسلامی، قم، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش.
نظری، محمود، بانکداری اسلامی و توسعه اقتصادی. تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، 1392ش.
مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی، گزارش سالانه بانکداری اسلامی، تهران، مرکز تحقیقات بانکداری اسلامی،1398ش.