به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در نگاه نخست، برچیده شدن ظلم، گناه و ستم از سراسر جهان و پایان دادن به قدرت طاغوتها و ستمگران، امری دشوار و حتی ناممکن به نظر میرسد؛ گویی زمین با ظلم و انسانها با وجود ستمگران خو گرفتهاند و مظلومان جهان پناه و فریادرسی برای گرفتن حق خود ندارند. تاریخ بشر نیز دورهای را به یاد ندارد که در آن جامعه جهانی به طور کامل از ظلم و ستم پاک بوده باشد.
با این حال، حکمت الهی بر این قرار گرفته است که زندگی انسان در مسیر فطرت الهی حرکت کند و خواسته فطری بشر برای عدالتخواهی و مبارزه با ظلم بیپاسخ نماند.
بنابر روایت الشیعه، با قیام حضرت مهدی(عج)، دوران ظلم و ستم به پایان میرسد و عدالت جای آن را میگیرد. در آن روز، عدالت اجتماعی در سراسر جهان گسترش مییابد، تلاش انبیا و اولیای الهی به ثمر مینشیند و انسانها شیرینی عدالت را تجربه میکنند.
امام زمان(عج) پس از تولد چنین دعا کردند:
«… اللهم انجز لی ما وعدتنی، و اتمم لی امری، و ثبت وطاتی، و املا الارض لی عدلا و قسطا»
یعنی: «خداوندا! آنچه را به من وعده دادهای محقق ساز، امر [حکومت عدالتگستر جهانی] مرا به کمال برسان، گامهای مرا استوار بدار و زمین را به وسیله من از عدل و داد پر ساز.»(۱)
چرا عدالت، محور روایات ظهور است؟
در مجموعه روایاتی که درباره قیام حضرت مهدی(عج) نقل شده، موضوع برقراری عدالت و اجرای آن، جایگاهی بسیار برجسته دارد. در این روایات، دعوت به توحید و مبارزه با شرک و کفر اعتقادی، به اندازه تأکید بر عدالت و گسترش دادگری مورد توجه قرار نگرفته است.
دلیل این مسئله را باید در نیاز اساسی جامعه بشری به عدالت جستوجو کرد؛ جامعهای که در آستانه ظهور، بیش از هر چیز از بیعدالتی و ظلم رنج میبرد.
امام صادق(ع) فرمودند:
«اذا قام القائم علیه السلام حکم بالعدل وارتفع الجور فی ایامه و آمنت به السبیل و اخرجت الارض برکاتها و رد کل حق الی اهله»
یعنی: «هرگاه قائم قیام کند، به عدالت حکم میکند، در دوران او جور و ستم از میان میرود، راهها امن میشود، زمین برکات خود را آشکار میکند و هر حقی به صاحب آن بازگردانده میشود.»(۲)
امام حسین(ع) نیز فرمودند:
«لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد لطول الله عز و جل ذلک الیوم حتی یخرج رجل من ولدی فیملاها عدلا و قسطا کما ملئت جورا و ظلما، کذلک سمعت رسول الله یقول»
یعنی: «اگر از دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی خواهد کرد تا مردی از فرزندان من قیام کند و زمین را از عدل و داد پر سازد، همانگونه که از ظلم و ستم پر شده است. اینچنین از پیامبر صلیاللهعلیهوآله شنیدم.»(۳)
امام صادق(ع) درباره فراگیری عدالت در عصر ظهور فرمودند:
«اما والله لیدخلن [القائم] علیهم عدله جوف بیوتهم کما یدخل الحر و القر»
یعنی: «به خدا قسم، عدالت او در درون خانههای مردم وارد میشود، همانگونه که گرما و سرما به خانهها راه پیدا میکند.»(۴)
امام رضا(ع) نیز درباره حکومت حضرت مهدی(عج) فرمودند:
«فاذا خرج وضع میزان العدل بین الناس، فلا یظلم احد احدا»
یعنی: «هنگامی که خروج کند، ترازوی عدالت را در میان مردم قرار میدهد و پس از آن، هیچکس به دیگری ظلم نمیکند.»(۵)
عدالت؛ یکی از پایههای اساسی اسلام
عدالت از اصول مهم و از آموزهها و اهداف اساسی اسلام به شمار میرود. در تعالیم اسلامی، انسان موظف است در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و همچنین در گفتار، رفتار و کردار خود عدالت را رعایت کند و آن را معیار عمل قرار دهد.
قرآن کریم نیز در آیات متعدد، بر اهمیت عدالت تأکید کرده و انسانها را به رعایت آن فراخوانده است.
در قرآن میخوانیم:
«اعدلوا هو اقرب للتقوی»
یعنی: «عدالت ورزید که عدل به تقوا نزدیکتر است.»(۶)
همچنین میفرماید:
«و اذا قلتم فاعدلوا»
یعنی: «هنگامی که سخن میگویید، به عدالت سخن بگویید.»(۷)
در آیهای دیگر آمده است:
«ان الله یامر بالعدل والاحسان»
یعنی: «حقیقتاً خداوند به عدل و احسان امر میکند.»(۸)
قرآن همچنین هشدار میدهد:
«و لایجرمنکم شنئان قوم علی ان لاتعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی»
یعنی: «و البته نباید دشمنی با گروهی شما را وادار کند که عدالت نکنید؛ عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است.»(۹)
در آیه دیگری نیز درباره فلسفه بعثت پیامبران آمده است:
«لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط»
یعنی: «به راستی ما پیامبران خود را با دلایل آشکار فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرود آوردیم تا مردم به عدالت برخیزند.»(۱۰)
بر اساس این آیه، ارسال پیامبران و نازل شدن کتابهای آسمانی، در راستای برپایی عدالت در جامعه انسانی نیز قرار دارد.
عدالت برای همه؛ بدون استثنا
در جامعه اسلامی، همه افراد در برخورداری از بیتالمال و امکانات عمومی باید از جایگاه برابر برخوردار باشند. نژاد، سابقه مبارزاتی، وابستگی به اشخاص یا گروههای صاحب نفوذ و قدرت نباید مانعی در مسیر اجرای عدالت ایجاد کند. بر همین اساس، در جامعه اسلامی نباید برای افراد صاحب قدرت و نفوذ، راه فراری از قانون وجود داشته باشد.
ائمه اطهار(ع) به عنوان مفسران واقعی قرآن کریم نیز در سخنان خود بر جایگاه عدالت تأکید فراوان کردهاند.
امام صادق(ع) نقل میکند که روزی امیرالمؤمنین علی(ع) خطاب به خلیفه دوم فرمودند:
«ثلاث ان حفظتهن و عملت کفتک ما سواهن، و ان ترکتهن لم ینفعک شی ء سواهن»
یعنی: «سه چیز است که اگر از آنها محافظت کنی و به آنها عمل کنی، تو را از غیر آنها بینیاز میکند و اگر آنها را ترک کنی، هیچ چیز دیگری برایت سودمند نخواهد بود.»
خلیفه پرسید: آن سه چیز چیست؟ حضرت فرمودند:
«اقامه الحدود علی القریب و البعید، والحکم بکتاب الله فی الرضا والسخط، والقسم بالعدل بین الاحمر والاسود…»
یعنی: «اجرای حدود درباره نزدیک و دور، آشنا و بیگانه؛ حکم کردن بر اساس کتاب خدا در هنگام خشنودی و خشم؛ و تقسیم عادلانه میان سیاه و سرخ…»(۱۱)
عدالت با دوست و دشمن
امام علی(ع) در وصیتی خطاب به فرزندشان امام حسین(ع) نیز بر رعایت عدالت تأکید کردند و فرمودند:
«اوصیک بتقوی الله فی الغنی و الفقر و بالعدل علی الصدیق و العدو»
یعنی: «تو را به تقوای الهی در حال توانگری و فقر و رعایت عدالت درباره دوست و دشمن سفارش میکنم.»
امام سجاد(ع) نیز در پاسخ به پرسشی درباره مجموعه آموزههای دینی فرمودند:
«قلت لعلی بن الحسین علیه السلام اخبرنی بجمیع شرایع الدین. قال: قول الحق، والحکم بالعدل، والوفاء بالعهد، هذه جمیع شرایع الدین»
یعنی: «به امام سجاد(ع) گفتم مرا از همه آیینهای دین آگاه کن. امام فرمود: سخن حق، داوری بر اساس عدالت و وفای به عهد؛ اینها همه آیینهای دین است.»(۱۲)
چرا پیش از ظهور، بیعدالتی گسترش مییابد؟
تحقق عدالت اجتماعی، بدون مبارزه با فسادها و ناهنجاریهای اجتماعی امکانپذیر نیست. بر اساس روایات، دوران پیش از ظهور با گسترش برخی مظاهر ظلم و فساد همراه خواهد بود و حضرت مهدی(عج) در حکومت جهانی خود با این مشکلات مقابله خواهد کرد.
پیامبر اکرم(ص) درباره شرایط پیش از ظهور فرمودند:
«و ذلک عندما تصیر الدنیا هرجا و مرجا، و یغار بعضهم علی بعض، فلاالکبیر یرحم الصغیر، و لاالقوی یرحم الضعیف، فحینئذ یاذن الله له بالخروج»
یعنی: «و آن [قیام قائم(ع)] هنگامی خواهد بود که دنیا دچار آشفتگی و هرج و مرج شود و مردم به یکدیگر بتازند؛ نه بزرگسال به کوچکتر رحم کند و نه قدرتمند به ناتوان. در چنین شرایطی خداوند به او [امام غایب] اجازه خروج میدهد.»(۱۳)
امام صادق(ع) نیز درباره دوران غیبت میفرمایند:
«و رایت الربا ظاهرا لا یعیر»
یعنی: «میبینی که ربا آشکار شده و کسی آن را سرزنش نمیکند.»(۱۴)
همچنین آن حضرت درباره وضعیت آن دوران فرمودند:
«و رایت الولایه قباله لمن زاد»
یعنی: «میبینی که ولایت و مسئولیتها [پستها] در اختیار کسانی قرار میگیرد که رشوه بیشتری میدهند.»(۱۵)
با کنار هم گذاشتن این روایات و دیگر احادیثی که درباره شرایط پیش از ظهور نقل شده است، میتوان دریافت که یکی از مهمترین بحرانهای زندگی بشر در دوران پیش از ظهور، گسترش بیعدالتی اجتماعی است.
مهدی(عج) و پایان دوران بیعدالتی
حضرت مهدی(عج) در دوران حکومت جهانی خود با مشکلات و آسیبهای اجتماعی مقابله میکند و جامعه را از فساد و بیعدالتی پاک خواهد ساخت. نتیجه این تحول، شکلگیری جامعهای بر پایه فرهنگ ناب محمدی(ص) خواهد بود.
امام صادق(ع) درباره شرایط دوران ظهور میفرمایند:
«و یحسن حال عامه العباد، و یجمع الله الکلمه، و یؤلف بین قلوب مختلفه، و لا یعصی الله (عز و جل) فی ارضه، و یقام حدود الله فی خلقه، و یرد الله الحق الی اهله»
یعنی: «حال عموم بندگان نیکو میشود، خداوند وحدت کلمه ایجاد میکند، میان دلهای پراکنده الفت برقرار میسازد، در زمین خداوند نافرمانی نمیشود، حدود الهی در میان مردم اجرا میشود و خداوند حق را به صاحبان آن بازمیگرداند.»(۱۶)
امام صادق(ع) در تفسیر آیه «بدانید که خداوند زمین را پس از مردنش زنده میکند» نیز فرمودند:
«اعلموا ان الله یحیی الارض بعد موتها… ای یحییها الله بعدل القائم عند ظهوره بعد موتها بجور ائمه الضلال»
یعنی: «بدانید که خداوند زمین را پس از مرگش زنده میکند؛ یعنی خداوند آن را به عدالت قائم در هنگام ظهور او زنده خواهد کرد، پس از آنکه به سبب ستم پیشوایان گمراهی مرده باشد.»(۱۷)
امام صادق(ع) همچنین فرمودند:
«اذا قام القائم حکم بالعدل و ارتفع الجور فی ایامه و امنت به السبل»
یعنی: «هنگامی که قائم قیام کند، بر اساس عدالت حکم خواهد کرد، ظلم و جور در دوران او از میان میرود و راهها در پرتو وجود او امن میشود.»(۱۸)
عدالت حتی در جزئیات زندگی اجتماعی
در روایات، عدالت دوران ظهور تنها به مسائل کلی و سیاسی محدود نشده، بلکه حتی ساماندهی فضای عمومی و حقوق مردم نیز مورد توجه قرار گرفته است.
امام باقر(ع) درباره اقدامات حضرت مهدی(عج) میفرمایند:
«و یوسع الطریق الاعظم فیصیر ستین ذراعا و یهدم کل مسجد علی الطریق و یسد کل کوه الی الطریق و کل جناح و کنیف و میزاب الی الطریق»
یعنی: «جاده بزرگ و اصلی را توسعه میدهد تا به ۶۰ ذراع برسد، تمام مساجد واقع در مسیر را خراب میکند و همه دریچههایی را که به راهها گشوده شده میبندد و بالکنها، فاضلابها و ناودانهایی را که به مسیر عبور مردم باز شدهاند مسدود میکند.»(۱۹)
امام باقر(ع) در روایت دیگری میفرمایند:
«اذا قام قائم اهل البیت قسم بالسویه و عدل فی الرعیه»
یعنی: «هنگامی که قیامکننده از اهلبیت(ع) قیام کند، به صورت مساوی تقسیم میکند و در میان مردم به عدالت رفتار خواهد کرد.»(۲۰)
حتی در دعای ندبه نیز آرزوی رسیدن به چنین روزی اینگونه بیان شده است:
«متی ترینا و نریک و قد نشرت لواء النصر تری… و قد ملات الارض عدلا و اذقت اعدائک هوانا و عقابا»
یعنی: «کی ما را میبینی و ما نیز تو را ببینیم، در حالی که پرچم پیروزی را برافراشته باشی... و زمین را از عدالت پر کرده و دشمنانت را خواری و عذاب چشانده باشی.»
برآیند این مجموعه آیات و روایات آن است که عدالت در اندیشه اسلامی تنها یک آرمان اخلاقی نیست، بلکه یکی از پایههای اساسی جامعه مطلوب دینی است؛ جامعهای که در دوران ظهور حضرت مهدی(عج) به اوج خود میرسد و در آن، حق به صاحب حق بازمیگردد، ظلم از میان میرود و مردم طعم شیرین عدالت را میچشند.
پینوشتها
۱. اکمال الدین و اتمام النعمه، ج ۲، ص ۴۲۸؛ بحارالانوار، ج ۵۱، ص ۱۳.
۲. بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۳۸؛ ارشاد، ص ۳۳۴.
۳. اکمال الدین و اتمام النعمه، ج ۱، ص ۳۱۸.
۴. غیبت نعمانی، ص ۱۵۹؛ اثبات الهداه، ج ۳، ص ۵۴۴؛ بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۶۲.
۵. کمال الدین، ص ۳۷۲؛ بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۲۱.
۶. مائده/۱۱.
۷. انعام/۱۵۳.
۸. النحل/۹۲.
۹. مائده/۸.
۱۰. الحدید/۲۵.
۱۱. التهذیب، ج ۶، ص ۲۲۷، ح ۵۴۷؛ دعائم الاسلام، ج ۲، ص ۴۴۳، ح ۱۵۴۳.
۱۲. تفسیر نور الثقلین، ج ۳، ص ۷۹.
۱۳. بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۸۰.
۱۴. منتخب الاثر، ص ۴۲۹.
۱۵. بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۲۵۷.
۱۶. اکمال الدین و اتمام النعمه، ج ۲، ص ۶۴۶.
۱۷. غیبت نعمانی، ص ۲۵.
۱۸. بحارالانوار، ج ۱۳، ص ۱۸۰، (طبع قدیم).
۱۹. همان، ص ۱۸۶.
۲۰. بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۵۱، ح ۱۰۳.
نظر شما