به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء از جمله آیاتی هستند که در مواجهه نخست، پرسشهای مهمی درباره نحوه برخورد قرآن با رفتارهای ناپسند و مجازات آنها به وجود میآورند؛ بهخصوص آنجا که از نگهداشتن زنان در خانه تا زمان مرگ و همچنین «آزار دادن» سخن گفته شده است. این تعابیر در نگاه اول ممکن است تصویری خاص از حکم قرآن در ذهن ایجاد کند، اما واقعیت چیست و این آیات دقیقاً چه حکمی را بیان میکنند؟
بنابر روایت حوزه، در ادامه به بررسی و پاسخ به شبههای درباره آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء و شیوه مواجهه قرآن با رفتارهای ناپسند پرداختهایم.
طرح شبهه
خداوند در آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء درباره زن و مردی که مرتکب «فاحشه» شدهاند، میفرماید:
«وَاللَّاتِی یَأْتِینَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا»
«و از زنان شما [امتِ اسلام] کسانی که مرتکب زنا میشوند، چهار نفر مرد از خودتان را بر آنان به گواهی بخواهید؛ پس اگر [به ارتکاب آن] گواهی دادند، آن زشتکاران را در خانهها [به عنوان حبس ابد] نگاه دارید تا مرگشان فرا رسد، یا خدا [برای نجات] آنان راهی قرار دهد.»
در آیه بعد نیز آمده است:
«وَاللَّذَانِ یَأْتِیَانِهَا مِنْکُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ کَانَ تَوَّابًا رَحِیمًا»
«و آن دو نفری از شما که مرتکب آن [کار زشت] میشوند، آنان را آزار دهید؛ پس اگر توبه کردند و به اصلاح پرداختند، از آنان روی برگردانید؛ زیرا خدا بسیار توبهپذیر و مهربان است.»
بر پایه این دو آیه، گاهی این ادعا مطرح میشود که قرآن برای زنان مرتکب زنا، مجازات حبس تا پایان عمر را تعیین کرده و برای زن و مرد نیز «آزار» را بهعنوان مجازات در نظر گرفته است. از همین رو، برخی این احکام را دلیلی بر خشن بودن اسلام و مخالفت آن با کرامت انسانی معرفی میکنند.
در نگاه نخست، این سؤال نیز ممکن است مطرح شود که چرا قرآن از نگهداشتن زنان در خانه تا هنگام مرگ و آزار زن و مرد سخن گفته است؟ آیا این همان حکم نهایی اسلام درباره این مسئله است؟
پاسخ به شبهه
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید به یک نکته اساسی توجه کرد: آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء را نباید بهعنوان آخرین و نهاییترین حکم قرآن درباره زنا در نظر گرفت.
خود آیه ۱۵ نشانه روشنی در این زمینه دارد. پس از بیان حکم، خداوند میفرماید: «أَوْ یَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِیلًا»؛ یعنی این وضعیت ادامه خواهد داشت تا زمانی که خداوند راه دیگری برای آنان قرار دهد. بنابراین، از همان عبارت پایانی آیه میتوان دریافت که حکم بیانشده قرار نیست بهعنوان یک وضعیت همیشگی و نهایی باقی بماند.
در ادامه، حکم دیگری در قرآن بیان میشود. خداوند در آیه ۲ سوره نور میفرماید:
«الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ»
یعنی زن و مرد زناکار را صد تازیانه بزنید.
به گفته بیشتر مفسران، آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء با این آیه نسخ شدهاند؛ بنابراین، حکمی که در آیات سوره نساء آمده، حکم نهایی اسلام درباره این مسئله به شمار نمیرود.
کدام دین چنین از آبروی انسانها محافظت میکند؟
اما موضوع مهمتری نیز وجود دارد که نباید از آن غافل شد. قرآن برای اثبات زنا شرایط بسیار دشواری تعیین کرده است. به این معنا که هر شایعه، گمان، پیام، عکس، رابطه مشکوک یا حتی مشاهده رفتاری نامناسب، بهتنهایی نمیتواند برای اثبات زنا کافی باشد.
در فقه اسلامی، اثبات چنین جرمی نیازمند شرایط سنگینی است و یکی از راههای اصلی اثبات آن، شهادت چهار شاهد است؛ شاهدانی که اصل عمل را با شرایط تعیینشده مشاهده کرده باشند. حتی صرف دیدن در آغوش بودن دو نفر نیز برای اثبات زنا کافی نیست.
اگر این شرط سخت را در کنار آیاتی که درباره مجازات تهمت وارد شدهاند قرار دهیم، تصویر روشنتری از نگاه قرآن به دست میآید. خداوند در سوره نور میفرماید کسانی که به زنان پاکدامن نسبت زنا میدهند و نمیتوانند چهار شاهد ارائه کنند، خودشان مجازات خواهند شد:
«وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً...»
و علاوه بر آن، شهادتشان نیز دیگر پذیرفته نخواهد شد.
بنابراین، مسئله در قرآن فقط به «مجازات زناکار» محدود نمیشود؛ بلکه همزمان، از آبروی افراد در برابر اتهام، افترا و شایعه نیز محافظت میشود. کسی نمیتواند صرفاً با یک ادعا، حیثیت و زندگی فرد دیگری را از بین ببرد و سپس بدون هیچ پیامدی از کنار آن عبور کند.
از سوی دیگر، آیه ۱۶ سوره نساء نیز نکته مهمی را مطرح میکند. خداوند میفرماید:
«فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا»
یعنی اگر آن دو توبه کردند و به اصلاح پرداختند، از آنان روی برگردانید.
این بخش از آیه نشان میدهد که حتی هنگام مواجهه با گناه نیز راه بازگشت بسته نشده است. توبه و اصلاح، بخشی از شیوه برخورد قرآن با گناه است و قرار نیست انسان برای همیشه با خطایی که مرتکب شده، شناخته و تعریف شود.
بنابراین، اگر کسی تنها آیه ۱۵ سوره نساء را جدا از سایر آیات مطرح کند و بگوید «قرآن دستور داده زن زناکار را تا زمان مرگ در خانه حبس کنند»، در حقیقت بخشی از یک روند تشریعی را جدا کرده و همان بخش را بهعنوان تمام حکم قرآن معرفی کرده است.
حتی در خود آیه نیز عبارت «تا خداوند راهی برای آنان قرار دهد» وجود دارد که بهروشنی نشان میدهد این حکم، پایان ماجرا و حکم نهایی نیست.
اسلام چرا برای غریزه جنسی قانون تعیین کرده است؟
نکته دیگری که در این بحث باید مورد توجه قرار گیرد، نگاه اسلام به روابط جنسی است. اسلام با آزادی جنسی بدون هیچگونه چارچوب و محدودیتی موافق نیست؛ اما علت این مسئله تنها کنترل بدن انسانها نیست.
در نگاه قرآن، رابطه جنسی صرفاً یک رفتار فردی و جدا از زندگی اجتماعی نیست؛ بلکه میتواند با موضوعاتی مانند خانواده، تعهد زناشویی، نسب، اعتماد و امنیت اجتماعی ارتباط پیدا کند. از همین رو، برای آن چارچوبهای اخلاقی و حقوقی تعیین شده است.
در عین حال، اسلام برای ورود حکومت و جامعه به حریم خصوصی افراد نیز شرایط اثباتی بسیار سنگینی در نظر گرفته است تا مجازات بر پایه حدس، گمان و شایعه اعمال نشود.
پس اگر قرار باشد درباره آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء منصفانه قضاوت کنیم، پرسش اصلی نباید صرفاً این باشد که «چرا قرآن چنین مجازات عجیبی را بیان کرده است؟»
پرسش دقیقتر این است که این حکم در چه مرحلهای از تشریع بیان شده، برای چه شرایطی بوده و در کنار چه آیات دیگری باید فهمیده شود؟
هنگامی که آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء را در کنار آیه ۲ سوره نور، آیات مربوط به مجازات تهمت، شرایط دشوار اثبات زنا و همچنین تأکید قرآن بر توبه و اصلاح قرار دهیم، دیگر با تصویری که صرفاً یک «دین خشن و مجازاتمحور» از اسلام ارائه میکند مواجه نخواهیم بود.
بلکه مجموعهای از احکام را میبینیم که از یک سو با گناه برخورد میکند، از سوی دیگر برای اثبات آن موانع جدی قرار میدهد، از آبروی انسانها در برابر اتهام و شایعه محافظت میکند و در نهایت، راه توبه، بازگشت و اصلاح را نیز برای فرد باز میگذارد.
نظر شما