به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در حوزه علوم تربیتی و اجتماعی و همچنین در فرهنگ انسانی، برای معرفی یک شخصیت کامل، رفتار مطلوب یا شیوهای متکامل، از واژههایی مانند اسوه، الگو، قدوه، سرمشق، نمونه، مدل، ملاک، مثال و مصداق اعلی استفاده میشود.
بنابر روایت الشیعه، قرآن کریم هنگامی که میخواهد شخصیت کامل پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) را معرفی کند و ضرورت پیروی امت اسلامی از آن حضرت را بیان کند، واژه «اسوه» را به کار میبرد و میفرماید: «واقعاً چنین است که رسول خدا برای شما الگو و مقتدای بسیار نیکویی است.»
در مورد حضرت ابراهیم خلیل(علیهالسلام) و یاران مجاهد و فداکار او نیز، زمانی که از رفتار توحیدی و استقامت آنان سخن میگوید، با عبارت «لقد کان لکم فیهم اسوة حسنة» یک نمونه ممتاز رفتاری را به مسلمانان معرفی میکند.
الگو چیست؟
در فرهنگهای لغت، «الگو» به معنای نمونه و طرحی است که برای ساختن چیزی مورد استفاده قرار میگیرد؛ مانند الگویی که خیاط از مقوا، کاغذ یا پارچه نازک تهیه میکند و بر اساس آن لباس را برش میدهد و میدوزد.
اما در علوم انسانی، الگو در دو معنای عمده به کار میرود؛ نخست، طرح و برنامهای آماده برای عمل و دوم، نمونه عینی یک طرح، اندیشه یا مکتب.
با این حال، همانگونه که اشاره شد، در قرآن کریم و علوم انسانی از مفهوم «اسوه» نیز استفاده شده است. امام علی(علیهالسلام) در بخشهایی از نهجالبلاغه، پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) را اسوه حسنه معرفی میکند. ایشان همچنین در نامهای خطاب به عثمان بن حنیف، استاندار خود در بصره، میفرماید: «أو أکونَ أسوةً لهم جُثوبة العیش»؛ یعنی آیا نباید در تحمل سختیهای زندگی مردم، برای آنان الگو و سرمشق باشم؟
بنابراین، واژههایی مانند الگو و اسوه، مجموعهای از صفات برجسته فکری، اخلاقی و فرهنگی را در خود جای میدهند و نمونهای از رفتار کامل انسانی را ارائه میکنند. در نتیجه، اقتدا، پیروی، متابعت و سرمشق گرفتن از چنین شخصیتهایی برای افراد جامعه معنا پیدا میکند.
اما چرا برخی افراد، رفتارها یا جریانها به عنوان الگو شناخته میشوند و شایستگی پیروی پیدا میکنند؟ پاسخ را میتوان در این عبارت خلاصه کرد: چون دارای ارزش هستند؛ «قیمة کل امرئٍ ما یحسنه».
ارزش هر انسان به چیزی است که آن را نیکو میداند و در انجام آن نیز نیکو عمل میکند.
با این مقدمه، میتوان به سراغ حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها)، بزرگبانوی جهان اسلام و سرور زنان عالم رفت و ابعاد الگو بودن ایشان را در زمینههای فکری، فرهنگی، اخلاقی، رفتاری و عملی بررسی کرد.
۱. تهجد و عبادت
در بیان جایگاه عبادت حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها) همین روایت کافی است که خداوند در حدیث قدسی میفرماید: ای فرشتگان من، به فاطمه بنگرید که چگونه در برابر من ایستاده است و از ترس من اعضای بدنش میلرزد. من قلب او را به عبادت خود مشغول کردهام. شاهد باشید که دوستان و شیعیان او را از آتش جهنم ایمن کردم.
۲. ترس از روز قیامت
حضرت زهرا(سلامالله علیها) نسبت به روز قیامت و دشواریهای آن نگرانی عمیقی داشتند و درباره چگونگی زنده شدن انسانها و شرایط قیامت، از پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) پرسشهای فراوانی میکردند.
هنگامی که آیه ۴۴ سوره حجر بر پیامبر نازل شد، آن حضرت به شدت گریستند و یاران ایشان نیز به دنبال گریه پیامبر گریستند، در حالی که علت این گریه را نمیدانستند.
از آنجا که یاران پیامبر میدانستند دیدن فاطمه(سلامالله علیها) موجب شادی ایشان میشود، به خانه حضرت فاطمه رفتند و او را از وضعیت پیامبر باخبر کردند.
حضرت فاطمه با شنیدن این خبر، به سرعت نزد پیامبر رفتند و پرسیدند: پدر جان، چه چیزی شما را نگران کرده است؟ پیامبر آنچه را جبرئیل نازل کرده بود برای ایشان تلاوت کردند. حضرت فاطمه(سلامالله علیها) از شدت ترس و نگرانی بر زمین افتادند و فرمودند: وای بر کسی که وارد دوزخ شود.
۳. انس با قرآن
توجه ویژه حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها) به قرآن کریم در طول زندگی، یکی دیگر از درسهای مهم برای علاقهمندان به این کتاب آسمانی است.
نقل شده است که گاهی امام علی(علیهالسلام) هنگام بازگشت از مسجد به خانه، مشاهده میکردند همان آیاتی که اندکی پیش بر پیامبر نازل شده بود، بر زبان حضرت فاطمه جاری است. ایشان با تعجب میپرسیدند این آیات را از چه راهی دریافت کردهاید؟
حضرت فاطمه پاسخ میدادند که فرزندشان حسن(علیهالسلام) آن آیات را برای ایشان تلاوت کرده است.
در روایتی نیز از حضرت فاطمه(سلامالله علیها) نقل شده است که فرمودند از دنیای شما سه چیز را دوست دارم: تلاوت قرآن کریم، نگاه کردن به چهره پیامبر و انفاق در راه خدا.
۴. دعا برای دیگران
شیوه سخن گفتن با خداوند و نحوه دعا کردن را نیز میتوان از حضرت فاطمه(سلامالله علیها) آموخت. ایشان همواره دعا میکردند و از خداوند درخواست داشتند، اما در دعا نیز دیگران را بر خود مقدم میکردند.
امام حسن(علیهالسلام) نقل کردهاند که مادرشان در شب جمعه تا صبح مشغول رکوع و سجده بودند و نام زنان و مردان مؤمن را در دعاهای خود میآوردند، اما حتی یک بار نیز برای خودشان دعا نمیکردند.
هنگامی که امام حسن(علیهالسلام) از این موضوع تعجب کردند و علت آن را پرسیدند، حضرت فاطمه فرمودند: «فرزندم، ابتدا باید همسایه را در نظر گرفت.»
۵. احترام به پدر
پس از نزول آیه «لا تجعلوا دعاء الرسول بینکم کدعاء بعضکم بعضاً»، حضرت فاطمه(سلامالله علیها) پدر خود را با عنوان «رسولالله» خطاب میکردند.
امام حسین(علیهالسلام) از مادرشان نقل کردهاند که حضرت فاطمه فرمودند پس از نزول این آیه، هیبت پیامبر مانع میشد که ایشان را «پدر» خطاب کنند.
پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) پس از شنیدن این موضوع فرمودند این آیه درباره تو و اهلبیت من نازل نشده است؛ چراکه تو از من هستی و من از تو. این آیه درباره اهل جفا و افراد متکبری است که احترام مرا نگه نمیدارند. سپس فرمودند: دخترم، مرا «پدر» خطاب کن؛ زیرا این خطاب برای آرامش قلب من بهتر است.
۶. پاسخ به پرسشهای مذهبی
حضرت فاطمه(سلامالله علیها) در جایگاه یک مبلغ و مروج دین، توان علمی بالایی داشتند. از نظر علمی، ایشان جز با امام معصوم قابل مقایسه نبودند و از نظر اخلاق و شیوه برخورد با مردم نیز باید ایشان را با پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) مقایسه کرد.
حضرت فاطمه روش برخورد با مردم و بهویژه کسانی را که درباره مسائل دینی دچار ابهام و پرسش بودند، از پدر بزرگوارشان آموخته بودند.
۷. پایبندی به تعهدهای اخلاقی
در روایتی آمده است زمانی که قرار شد پیامبر اکرم(صلیالله علیه وآله) یک اسیر زن را برای کمک در کارهای خانه به حضرت فاطمه هدیه کنند، یکی از اسرای ساحل بحر را به خانه دخترشان فرستادند و سفارش کردند که با او مدارا شود.
حضرت فاطمه پس از شنیدن این سفارش به پیامبر گفتند: ای دوست خدا، کارهای خانه را میان من و او تقسیم میکنم؛ یک روز من انجام میدهم و روز دیگر او. این تقسیم کار در عمل نیز اجرا شد.
۸. خدمت بیمنت به خانواده و همسر
حضرت فاطمه(سلامالله علیها) در حدود نه سال زندگی مشترک با امام علی(علیهالسلام)، با وجود داشتن چهار فرزند، بخش زیادی از مسئولیتهای خانه را شخصاً بر عهده داشتند؛ مگر در سالهایی که خادمهای برای ایشان تعیین شده بود.
ایشان علاوه بر فرزندداری، از چاه آب میکشیدند و جو آسیاب میکردند، اما هیچگاه از این کارها اظهار خستگی نکردند و انجام مسئولیتهای خانه را وسیله منت گذاشتن بر همسر قرار ندادند.
۹. فاطمه(س)؛ مظهر حیا
حضرت فاطمه(سلامالله علیها) تنها در مسائل زندگی دنیوی بر حفظ حریم حیا تأکید نداشتند، بلکه حتی پس از رحلت نیز نمیخواستند بدن پوشیده در کفنشان در برابر چشم نامحرم قرار گیرد.
همچنین نسبت به وضعیت انسان در قیامت و حضور در آن صحنه نیز حساس بودند و تا زمانی که درباره حفظ این حرمتها اطمینان پیدا نکردند، مرگ برایشان گوارا نبود.
۱۰. رفتار با همسر
رفتار حضرت فاطمه(سلامالله علیها) با امام علی(علیهالسلام) نمونهای برجسته از همکاری، محبت، درک متقابل، ایثار و فداکاری بود.
الف) همکاری در مسیر تقوا:
تعاون بر تقوا و نیکی، یکی از پایههای زندگی مشترک حضرت فاطمه(سلامالله علیها) و امام علی(علیهالسلام) بود.
ب) درک شرایط مالی همسر:
حضرت فاطمه(سلامالله علیها) شرایط مالی امام علی(علیهالسلام) را به خوبی درک میکردند و در طول زندگی مشترک، درخواستهایی که ممکن بود تهیه آنها برای همسرشان دشوار باشد، مطرح نمیکردند.
لباس، وسایل زینتی، اثاث خانه، مسکن و مواردی از این دست، خواستههایی هستند که ممکن است در زندگی مشترک مطرح شوند؛ اما حضرت زهرا(سلامالله علیها) هیچگاه همسر خود را برای تأمین چنین خواستههایی تحت فشار قرار ندادند.
ج) پرهیز از شرمنده کردن همسر:
محبت، رازداری، ادب و احترام اقتضا میکند که زن از بیان و بزرگ جلوه دادن کمبودهای زندگی خودداری کند و در حد توان، کاستیها را کوچک بشمارد؛ زیرا ابراز مداوم ناراحتی میتواند موجب رنجش همسر شود.
د) ایثار:
ایثار و محبت اقتضا میکند انسان تا جایی که میتواند کمبودهای زندگی را شخصاً جبران کند و بار بیشتری بر دوش همسر خود نگذارد.
هـ) فداکاری:
در زندگی حضرت فاطمه(سلامالله علیها) نمونههای روشنی از فداکاری دیده میشود. یک روز صبح امام علی(علیهالسلام) از همسرشان غذا خواستند. حضرت فاطمه فرمودند دو روز است که چیزی نخوردهاند و هرچه در خانه بوده، برای همسر و فرزندان فراهم کردهاند.
امام علی(علیهالسلام) پرسیدند چرا ایشان را از این وضعیت باخبر نکردهاند تا برای تهیه غذا چارهای بیندیشند؟ حضرت فاطمه پاسخ دادند که از خداوند شرم کردهاند چیزی از ایشان بخواهند که فراهم کردنش برای امام دشوار باشد.
و) درک مشکلات بیرونی همسر:
یکی دیگر از ویژگیهای زندگی حضرت فاطمه(سلامالله علیها)، توجه به مشکلاتی بود که همسرشان در بیرون از خانه با آنها مواجه بود.
ز) ایجاد آرامش در محیط خانه:
هر مردی برای رویارویی با مشکلات بیرون از خانه و انجام مسئولیتهای اجتماعی، به روحیهای قوی و آرام نیاز دارد. خانه میتواند محلی برای بازیابی توان و برطرف کردن نگرانیها باشد.
مردی که از خانوادهای همراه و آرامشبخش برخوردار است، در مسیر زندگی و انجام مسئولیتهای اجتماعی و سیاسی خود نیز توان بیشتری برای موفقیت خواهد داشت.
ح) پشتوانهای محکم برای همسر:
حضرت فاطمه(سلامالله علیها) در مبارزات سیاسی و جنگهای نظامی امام علی(علیهالسلام)، همواره مایه امید و دلگرمی ایشان بودند.
در غیاب همسر، خانه و فرزندان را به خوبی اداره میکردند و با اشتیاق منتظر بازگشت امام علی(علیهالسلام) میماندند. پس از بازگشت ایشان از جنگ نیز تمام تلاش خود را برای فراهم کردن آرامش و آسایش همسرشان به کار میگرفتند، به گونهای که حضور در کنار خانواده خستگیهای امام علی(علیهالسلام) را برطرف میکرد.
۱۱. رفتار مناسب با فرزندان
شیوه تربیتی حضرت فاطمه(سلامالله علیها) نیز سرشار از نکات آموزنده است. از جمله مهمترین ویژگیهای رفتاری ایشان در قبال فرزندان میتوان به این موارد اشاره کرد:
الف) ارائه الگوی مناسب برای تربیت و پرورش فرزند
ب) محبت به فرزندان و توجه به نقش محبت در تربیت
ج) توجه به نیازهای کودک
د) همبازی شدن با فرزندان
هـ) تشویق فرزندان به عبادت
و) رعایت عدالت میان کودکان
ز) احترام گذاشتن به شخصیت فرزندان
ح) توجه به نیازهای طبیعی آنان
۱۲. حضور در اجتماع و دفاع از دین
حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها) در کنار نقشهای عبادی و خانوادگی، در عرصه اجتماعی نیز حضور داشتند و در دفاع از دین و ارزشهای اسلامی نقشآفرینی کردند.
۱۳. حمایت از ولایت
حمایت از ولایت نیز از دیگر ویژگیهای برجسته سیره حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها) است و این موضوع جایگاه مهمی در زندگی و مواضع آن حضرت دارد.
در پایان باید توجه داشت که ارائه نمونه و توضیح درباره تمام این ویژگیها، به دلیل گستردگی موضوع، نیازمند بحثی مفصل و حتی تألیف کتابهای متعدد است. بنابراین، برای آگاهی بیشتر درباره ابعاد مختلف شخصیت و سیره حضرت فاطمه زهرا(سلامالله علیها)، میتوان به منابع معرفیشده در پایان این مطلب مراجعه کرد.
پینوشتها
۱. سوره احزاب، آیه ۲۱.
۲. سوره ممتحنه، آیات ۴ و ۶.
۳. نهجالبلاغه فیض، خطبه ۱۵۸، ص ۵۰۷ و ۵۰۹.
۴. همان، حکمت ۸۷، ص ۱۱۲۲.
۵. فاطمه الگوی زن مسلمان، احمد صادق اردستانی، ناشر امام عصر، چاپ اول، صص ۲۱، ۲۲ و ۳۰.
۶. بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۷۲.
۷. فاطمه الگوی حیات زیبا، محمدجواد مروجی، انتشارات دفتر تبلیغات، صص ۶۳، ۶۴، ۶۵، ۶۷ و ۶۹.
۸. همان.
۹. همان.
۱۰. همان.
۱۱. جلوههای رفتاری زهرا(س)، عذرا انصاری.
۱۲. جلوههای رفتاری زهرا(س)، عذرا انصاری، ناشر دفتر تبلیغات اسلامی، ص ۲۱.
۱۳. همان، ص ۲۶.
نظر شما