به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، الهه خسروی در گزارشی که با هوش مصنوعی تهیه کرده، می نویسد: ایمانوئل کانت بخش بزرگی از زندگی فکری خود را صرف بررسی همین پرسشها کرد. او از مهمترین فیلسوفان عصر روشنگری و یکی از چهرههای تعیینکننده فلسفه مدرن است؛ متفکری که بر معرفتشناسی، اخلاق، متافیزیک، زیباییشناسی، فلسفه سیاسی و فلسفه دین تأثیر عمیقی گذاشت.
اهمیت کانت فقط در پاسخهایی نیست که به پرسشهای فلسفی داده است. او در بسیاری از موارد، خودِ صورت مسئله را تغییر داد و نشان داد پیش از پاسخدادن باید درباره تواناییها و محدودیتهای عقل نیز پرسش کنیم.
کانت که بود؟
ایمانوئل کانت در سال ۱۷۲۴ در شهر کونیگسبرگ پروس متولد شد؛ شهری که امروز کالینینگراد نام دارد. او تقریباً تمام زندگی خود را در همان منطقه گذراند، در دانشگاه کونیگسبرگ تحصیل کرد و بعدها در همان دانشگاه به تدریس پرداخت.
کانت در دهههای نخست فعالیت فکری خود، درباره موضوعات علمی و فلسفی مختلف نوشت؛ اما نقطه عطف اندیشه او انتشار کتاب «نقد عقل محض» در سال ۱۷۸۱ بود. این اثر در ویرایش دوم، در سال ۱۷۸۷، بازنگری شد.
پس از آن، سهگانه مشهور «نقدها» با انتشار دو اثر دیگر کامل شد:
- نقد عقل عملی در سال ۱۷۸۸؛
- نقد قوه حکم در سال ۱۷۹۰.
کتابهای بنیادگذاری مابعدالطبیعه اخلاق، مابعدالطبیعه اخلاق و صلح پایدار نیز از آثار مهم کانت هستند. او همچنین درباره روشنگری، دین، تاریخ و فلسفه سیاسی نوشتههایی تأثیرگذار منتشر کرد.
کانت در سال ۱۸۰۴ درگذشت، اما اندیشه او به یکی از نقاط آغاز اصلی فلسفه پس از خود تبدیل شد.
انقلاب کوپرنیکی کانت یعنی چه؟
کانت برای توضیح تغییری که در فلسفه ایجاد کرد، از قیاسی با انقلاب کوپرنیکی استفاده میکند.
پیش از کوپرنیک، بسیاری تصور میکردند زمین مرکز جهان است و اجرام آسمانی به دور آن میگردند. کوپرنیک با تغییر این زاویه دید، پیشنهاد کرد بهجای گردش خورشید و ستارگان به دور زمین، حرکت زمین را در نظر بگیریم.
کانت نیز در فلسفه پیشنهاد کرد بهجای آنکه همیشه بپرسیم ذهن انسان چگونه باید خود را با اشیای بیرونی تطبیق دهد، بررسی کنیم آیا تجربهای که ما از جهان داریم، تا حدی به ساختارهای خود ذهن وابسته است یا نه؟
این دیدگاه به این معنا نیست که کانت میگفت انسان جهان را از ذهن خود اختراع میکند. بحث او پیچیدهتر است. از نظر کانت، تجربه انسانی از جهان از فیلتر تواناییها و ساختارهای شناختی ما عبور میکند.
او در «نقد عقل محض» میان دو مفهوم تفاوت میگذارد:
- پدیدار: اشیا آنگونه که در تجربه برای ما ظاهر میشوند؛
- شیء فینفسه: واقعیت اشیا آنگونه که مستقل از تجربه و ادراک ما هستند.
بر اساس تفسیر رایج از فلسفه کانت، شناخت انسان به قلمرو تجربه و شرایطی که تجربه را ممکن میکنند محدود است. ما جهان را آنگونه که برای ذهن انسانی پدیدار میشود میشناسیم، نه لزوماً آنگونه که مستقل از هر نوع ادراک وجود دارد.
کانت و پرسش «چه چیزی را میتوانم بدانم؟»
یکی از راههای ساده برای نزدیکشدن به فلسفه کانت، توجه به چهار پرسش مشهور اوست:
- چه میتوانم بدانم؟
- چه باید انجام دهم؟
- به چه چیزی میتوانم امید داشته باشم؟
- انسان چیست؟
پرسش نخست در مرکز پروژه معرفتشناختی کانت قرار دارد. او میخواست هم محدودیتهای عقل را نشان دهد و هم توضیح دهد که شناخت معتبر چگونه ممکن است.از نظر کانت، ذهن فقط دریافتکنندهای منفعل نیست که اطلاعات را مانند صفحهای سفید ثبت کند. ساختارهای شناختی ذهن در شکلگیری تجربه نقش دارند.
به این ترتیب، کانت هم با این تصور که ذهن فقط یک صفحه سفید است فاصله گرفت و هم با این ادعا مخالفت کرد که عقل میتواند بدون محدودیت درباره واقعیتهای فراتر از تجربه، حکم قطعی صادر کند. «نقد» برای کانت به معنای نابودکردن عقل نبود؛ بلکه به معنای بررسی تواناییها، حدود و شرایط استفاده درست از عقل بود.
اخلاق کانت؛ وقتی وظیفه از نتیجه مهمتر میشود
اگر کسی کار خوبی انجام دهد، چرا عمل او اخلاقی است؟ آیا به دلیل نتیجه خوبی که ایجاد کرده است؟ چون دیگران او را تشویق میکنند؟ چون احساس خوبی پیدا میکند؟ یا چون آن کار را صرفاً به دلیل درستبودنش انجام داده است؟ کانت در اخلاق به مفاهیمی مانند اراده نیک و وظیفه اهمیت ویژهای میدهد.
از نظر او، ارزش اخلاقی یک عمل را نمیتوان فقط با نتیجه آن سنجید. انگیزه فرد و اصلی که بر اساس آن عمل میکند نیز اهمیت دارد. برای مثال، اگر فردی به دیگری کمک کند فقط برای اینکه مورد تحسین قرار بگیرد، ممکن است نتیجه کار او خوب باشد؛ اما از دیدگاه کانتی، باید انگیزه و اصل عمل نیز بررسی شود.
اخلاق کانتی در دسته نظریههای وظیفهگرا قرار میگیرد. در این دیدگاه، برخی اعمال به دلیل مطابقت یا عدم مطابقت با اصول اخلاقی ارزیابی میشوند، نه فقط بر اساس پیامدهایشان.کانت معتقد بود اصول اخلاقی باید برای موجودات عقلانی الزامآور باشند و نباید صرفاً تابع میلها، منافع و شرایط متغیر انسان باشند.
امر مطلق کانت به زبان ساده
امر مطلق یا Categorical Imperative مشهورترین اصطلاح اخلاقی کانت است. برای فهم ساده آن میتوان گفت کانت از ما میخواهد هنگام تصمیمگیری فقط نپرسیم: «آیا این کار برای من سود دارد؟» بلکه بپرسیم: «آیا اصلی که بر اساس آن عمل میکنم، میتواند به یک قاعده عمومی برای همه انسانها تبدیل شود؟» فرض کنید فردی برای رسیدن به منفعت شخصی تصمیم بگیرد دروغ بگوید و برای خود استثنا قائل شود.
پرسش کانتی این است: اگر اصل «هر وقت دروغگفتن به نفع من بود، میتوانم دروغ بگویم» به یک قاعده عمومی تبدیل شود، آیا اعتماد، وعده و گفتوگو همچنان معنای خود را حفظ میکنند؟اگر همه افراد هر زمان که به نفعشان بود دروغ بگویند، مفهوم اعتماد عمومی آسیب میبیند. بنابراین، از نگاه کانت نمیتوان اصلی را اخلاقی دانست که فقط برای خودمان مفید باشد و نتواند بهعنوان قاعدهای عمومی پذیرفته شود.
انسان نباید فقط وسیله باشد
کانت در صورتبندی دیگری از امر مطلق، بر مفهوم انسانیت تأکید میکند. بر اساس این صورتبندی، انسان نباید دیگران را فقط وسیلهای برای رسیدن به هدف خود بداند؛ بلکه باید آنان را همواره بهعنوان موجوداتی دارای ارزش ذاتی و هدف در خود محترم بشمارد.
برای مثال، اگر کارفرمایی کارکنان خود را فقط ابزار تولید سود بداند و هیچ توجهی به حقوق، سلامت و شأن آنها نداشته باشد، با اصل اخلاقی کانت سازگار عمل نکرده است. این ایده بعدها تأثیر زیادی بر بحثهای اخلاقی درباره کرامت انسانی، احترام به اشخاص و حقوق بشر گذاشت.
از این منظر، انسان ارزش خود را از میزان سودمندی، ثروت، قدرت یا موفقیتش به دست نمیآورد.
آزادی از نگاه کانت؛ آیا آزادی یعنی هر کاری که بخواهیم؟
در نگاه نخست، آزادی و قانون ممکن است دو مفهوم متضاد به نظر برسند. اگر انسان آزاد باشد، چرا باید از قانون پیروی کند؟ کانت پاسخ متفاوتی دارد. از نظر او، آزادی واقعی را نمیتوان فقط نبود هرگونه محدودیت دانست.
مفهوم کلیدی در اینجا خودآیینی یا Autonomy است. انسان خودآیین کسی است که با استفاده از عقل خود، اصولی را برای عملکردن میپذیرد و صرفاً برده میلهای لحظهای یا اراده دیگران نیست. در این چارچوب، اخلاق و آزادی در برابر یکدیگر قرار نمیگیرند. انسان زمانی آزاد است که بتواند بر اساس اصول عقلانی و اخلاقی تصمیم بگیرد، نه اینکه هر میل زودگذری رفتار او را کنترل کند.
برای مثال، کسی که در برابر خشم خود هیچ کنترلی ندارد، شاید تصور کند آزاد است هرچه میخواهد بگوید؛ اما از نگاه کانتی، او تا حد زیادی تحت سلطه میل و هیجان خود قرار دارد. البته رابطه آزادی، اراده و ضرورت در فلسفه کانت پیچیده است و میان مفسران درباره جزئیات آن بحثهای فراوانی وجود دارد.
روشنگری از نظر کانت؛ «جرئت کن بدانی»
کانت در مقاله مشهور «پاسخ به پرسش: روشنگری چیست؟» که در سال ۱۷۸۴ منتشر شد، روشنگری را خروج انسان از نابالغیای میداند که خود او مسئول آن است. شعار مشهور این مقاله عبارت لاتینی Sapere aude است؛ یعنی: «جرئت کن بدانی.»
منظور کانت این نبود که هر فرد باید بدون مطالعه و تخصص، درباره هر موضوعی ادعای دانستن کند. مسئله اصلی او استفاده عمومی از عقل و توانایی اندیشیدن بدون وابستگی کورکورانه به اقتدار دیگران بود.
از نظر کانت، انسان باید بتواند از عقل خود استفاده کند و درباره باورها، قوانین و ساختارهای اجتماعی پرسشگر باشد. این مقاله نشان میدهد کانت فقط فیلسوف اخلاق یا معرفتشناسی نبود. او درباره رابطه انسان با عقل، آموزش، جامعه، آزادی و مسئولیت شهروندی نیز میاندیشید.
کانت و زیبایی؛ زیبایی چیست؟
کانت در «نقد قوه حکم» به موضوع زیبایی و تجربه هنری پرداخت. یکی از پرسشهای مهم او این بود که چگونه درباره زیبایی داوری میکنیم. وقتی میگوییم «این منظره زیباست»، آیا فقط سلیقه شخصی خود را بیان میکنیم یا انتظار داریم دیگران نیز بتوانند با ما موافق باشند؟
از نظر کانت، حکم زیبایی صرفاً گزارشی درباره یک سلیقه شخصی نیست؛ اما از سوی دیگر، مانند یک قضیه علمی نیز قابل اثبات نیست. برای مثال، وقتی میگوییم یک قطعه موسیقی زیباست، نمیتوانیم زیبایی آن را مانند یک فرمول ریاضی اثبات کنیم. با این حال، معمولاً تصور میکنیم دیگران نیز باید امکان درک زیبایی آن را داشته باشند.
همین رابطه میان تجربه شخصی و ادعای نوعی اعتبار عمومی، یکی از مسائل مهم در زیباییشناسی کانت است.
کانت و قانون
اندیشههای کانت درباره اخلاق و آزادی بر نگاه او به قانون نیز اثر گذاشت. از دیدگاه کانتی، قانون فقط مجموعهای از دستورهای بیرونی نیست؛ بلکه باید شرایطی را فراهم کند که آزادی افراد در کنار آزادی دیگران امکانپذیر باشد.
اگر هر فرد هر کاری را بدون توجه به حقوق دیگران انجام دهد، آزادی به سلطه قویترها بر ضعیفترها تبدیل میشود. بنابراین، قانون میتواند با محدودکردن برخی رفتارها، زمینه استفاده برابر انسانها از آزادی را فراهم کند. این نگاه در بحثهای مربوط به حقوق، عدالت، شهروندی و نظم سیاسی اهمیت زیادی داشته است.
چرا کانت هنوز مهم است؟
بیش از دو قرن از مرگ کانت گذشته است، اما پرسشهای او همچنان در بسیاری از بحثهای فلسفی و اجتماعی حضور دارند:
- مرز شناخت انسان کجاست؟
- آیا عقل میتواند درباره همه واقعیتها داوری کند؟
- اخلاق بر چه اساسی الزامآور است؟
- آزادی چه نسبتی با قانون دارد؟
- آیا میتوان انسان را صرفاً وسیله رسیدن به هدف دانست؟
- آیا کرامت انسان وابسته به سودمندی اوست؟
- آیا عقل باید محدودیتهای خودش را نیز بشناسد؟
اندیشه کانت البته بینقص یا خارج از نقد نیست. تفسیر آثار او بسیار پیچیده است و درباره بخشهایی از معرفتشناسی، اخلاق، متافیزیک، زیباییشناسی و فلسفه سیاسی او اختلافنظرهای فراوانی وجود دارد.
با این حال، همین پیچیدگی یکی از دلایل ماندگاری فلسفه اوست. کانت به ما یادآوری میکند که فلسفه همیشه قرار نیست پاسخهای سریع و ساده ارائه دهد. گاهی ارزش یک فیلسوف در این است که نشان دهد پیش از پاسخدادن، باید دقیقاً بفهمیم چه چیزی میپرسیم و عقل ما تا کجا اجازه دارد پیش برود.
جمعبندی؛ میراث کانت چیست؟
ایمانوئل کانت از مهمترین فیلسوفان عصر روشنگری و یکی از پایهگذاران فلسفه مدرن است. او در معرفتشناسی نشان داد شناخت انسان به ساختارهای ذهن و شرایط تجربه وابسته است. در اخلاق، بر وظیفه، اراده نیک، خودآیینی و ضرورت رفتار بر اساس اصول عمومی تأکید کرد. در فلسفه سیاسی، از آزادی و قانون سخن گفت و در زیباییشناسی، رابطه میان سلیقه شخصی و اعتبار عمومی داوری زیبایی را بررسی کرد.
یکی از ماندگارترین پیامهای اخلاقی کانت این است که: انسان را نباید فقط وسیلهای برای رسیدن به هدف دانست؛ هر انسان دارای ارزش ذاتی است و باید بهعنوان غایتی در خود مورد احترام قرار گیرد. شاید مهمترین میراث کانت این باشد که ما را وادار میکند همزمان دو کار را انجام دهیم: با قدرت عقل بیندیشیم و محدودیتهای عقل خود را نیز بشناسیم.
57
نظر شما