به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در آموزههای قرآن کریم، خانواده و بهویژه رابطه فرزندان با پدر و مادر جایگاه ویژهای دارد. یکی از روشنترین سفارشهای قرآن در این زمینه، فرمان به احسان و نیکی به والدین است؛ فرمانی که در کنار توحید قرار گرفته و نشاندهنده اهمیت این موضوع در سبک زندگی اسلامی است.
خداوند در آیات ۲۳ و ۲۴ سوره اسراء میفرماید:
«وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً. وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً»
بر اساس این آیات، خداوند پس از فرمان به پرستش خویش، احسان به پدر و مادر را مورد تأکید قرار میدهد و حتی در دوران سالمندی آنان، فرزندان را از کوچکترین رفتار یا سخن آزاردهنده نهی میکند.
از «اف» گفتن تا گفتار کریمانه
قرآن کریم تنها به اصل نیکی به والدین بسنده نمیکند، بلکه شیوه این رفتار را نیز مشخص میسازد. فرزند نباید والدین خود را برنجاند، از آنان روی برگرداند یا با آنان با تندی سخن بگوید؛ بلکه باید با گفتاری کریمانه و محترمانه با آنان رفتار کند.
در ادامه نیز از فرزند خواسته شده است که در برابر پدر و مادر از سر رحمت و مهربانی فروتنی کند و برای آنان دعا کند:
«رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً»
این دعا یادآور زحمات والدین در دوران کودکی فرزند است؛ دورانی که پدر و مادر مسئولیت مراقبت، تربیت و پرورش او را بر عهده داشتهاند.
احسان به والدین؛ فراتر از کمک مالی
در نگاه اسلامی، احسان به پدر و مادر تنها به کمک مالی محدود نمیشود. محبت، احترام، ادب، آموزش، مشورت، اطاعت در امور درست، قدردانی و مراقبت از والدین نیز در مفهوم احسان قرار میگیرد.
از همین رو، احسان را نمیتوان صرفاً به تأمین هزینههای زندگی والدین تقلیل داد. نوع گفتار، شیوه برخورد، توجه به نیازهای روحی و جسمی و همراهی با آنان، بهویژه در دوران سالمندی، بخش مهمی از این مسئولیت است.
وقتی والدین به سالمندی میرسند
یکی از نکات مورد توجه در آیات سوره اسراء، تأکید ویژه بر دوران پیری والدین است:
«إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما»
بر اساس این آموزه، هرچه نیاز جسمی و روحی والدین افزایش پیدا کند، مسئولیت فرزند در قبال آنان نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. قرآن حتی در چنین شرایطی از فرزند میخواهد با والدین با صبر، احترام و رحمت رفتار کند.
در روایات نیز درباره رعایت حرمت پدر و مادر سفارشهای فراوانی شده است؛ از جمله اینکه فرزند نباید با آنان با نگاه تند برخورد کند، دست روی آنان بلند کند، جلوتر از آنها راه برود یا آنان را با نام صدا بزند. همچنین کمک به والدین پیش از آنکه نیاز خود را مطرح کنند، از رفتارهای شایسته دانسته شده است.(تفسیر نورالثقلین)
آیا بعد از مرگ هم میتوان به والدین احسان کرد؟
احسان به والدین در آموزههای اسلامی به دوران زندگی آنان محدود نمیشود. از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم درباره امکان نیکی به والدین پس از مرگ سؤال شد و ایشان نماز خواندن برای آنان، استغفار، وفاداری به تعهداتشان، پرداخت بدهیهایشان و احترام به دوستانشان را از راههای احسان پس از مرگ معرفی کردند.(تفسیر مجمعالبیان)
این نگاه، رابطه میان فرزند و والدین را رابطهای صرفاً مادی یا محدود به دوران حیات نمیداند، بلکه احترام و وفاداری به آنان را پس از مرگ نیز ادامهدار معرفی میکند.
روایتی درباره جبران زحمات مادر
در روایتی آمده است مردی مادر خود را بر دوش گرفته و برای طواف حمل میکرد. هنگامی که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم را دید، از ایشان پرسید آیا با این کار حق مادرش را ادا کرده است؟ پیامبر فرمودند که حتی حق یکی از نالههای مادر در هنگام زایمان نیز با چنین کاری ادا نشده است.(تفسیر نمونه)
این روایت، عظمت زحمات والدین و دشواری جبران حق آنان را مورد توجه قرار میدهد.
حتی در صورت رفتار نامناسب والدین
در آموزههای نقلشده درباره احترام به والدین، نکته قابل توجه این است که رفتار نیک فرزند مشروط به رفتار متقابل والدین نشده است. در حدیثی آمده است که حتی اگر والدین فرزند خود را بزنند، فرزند میتواند بگوید: «خدا شما را ببخشد»؛ زیرا این سخن از مصادیق «قول کریم» به شمار میرود.(کافی، ج ۲، ص ۱۵۷)
بنابراین، احترام به والدین در این نگاه، صرفاً پاسخی به رفتار خوب آنان نیست، بلکه خود یک وظیفه اخلاقی و دینی برای فرزند محسوب میشود.
احسانی که در کنار توحید قرار گرفته است
از مهمترین نکات این آیات، قرار گرفتن احسان به والدین بلافاصله پس از توحید است:
«أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»
این ترتیب نشان میدهد که نیکی به پدر و مادر در فرهنگ قرآنی جایگاهی ویژه دارد و به عنوان یکی از نشانههای زندگی توحیدی مطرح شده است.
همچنین فرمان «قَضی» بر قطعی بودن این سفارش تأکید دارد و نشان میدهد که احسان به والدین در نگاه قرآن یک توصیه ساده و حاشیهای نیست.
احسان به والدین چه ابعادی دارد؟
در تبیین این آیات، برای احسان به والدین ابعاد مختلفی مطرح شده است؛ از جمله:
. محبت و مهربانی با پدر و مادر
. رعایت ادب و احترام در گفتار و رفتار
. مراقبت از والدین بهویژه در دوران سالمندی
. کمک کردن پیش از درخواست آنان
. مشورت و توجه به خواستههای آنان
. قدردانی از زحمات والدین
. پرهیز از سخنان آزاردهنده و تحقیرآمیز
. دعا و طلب رحمت برای آنان
. ادامه نیکی به والدین پس از مرگ از طریق دعا، استغفار و انجام تعهدات آنان
از این منظر، احسان به والدین یک رفتار مقطعی نیست؛ بلکه مجموعهای از رفتارهای اخلاقی است که میتواند رابطه میان نسلها را مستحکم کند.
والدین و پیوند نسلها
یکی دیگر از نکات مطرحشده در این آموزهها، ضرورت پیوند میان نسل جدید و نسل گذشته است. سفارش قرآن به احسان به پدر و مادر میتواند زمینهای برای حفظ ارتباط، احترام و انتقال ارزشها میان نسلها باشد.
همچنین در برخی روایات، مفهوم «والدین» تنها به پدر و مادر طبیعی محدود نشده و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز به عنوان پدران امت معرفی شدهاند.(بحار، ج ۱۶، ص ۹۵)
حضرت ابراهیم علیهالسلام نیز در قرآن با تعبیر «أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ» مورد اشاره قرار گرفته است.
احسان، الگویی برای زندگی اجتماعی
احسان به والدین در این آموزهها تنها یک وظیفه خانوادگی نیست، بلکه میتواند الگویی برای تقویت اخلاق اجتماعی نیز باشد؛ الگویی که بر احترام به نسل گذشته، مسئولیتپذیری، قدردانی، مهربانی و حفظ کرامت انسانها تأکید دارد.
از سوی دیگر، سفارش قرآن به والدین نیز یادآور این نکته است که رابطه سالم میان نسلها باید بر پایه ایمان، احترام و مسئولیت متقابل شکل بگیرد.
در نهایت، آیات ۲۳ و ۲۴ سوره اسراء تصویری روشن از جایگاه والدین در سبک زندگی اسلامی ارائه میدهد؛ تصویری که در آن توحید در رأس قرار دارد و بلافاصله پس از آن، احسان به پدر و مادر، پرهیز از کوچکترین بیاحترامی، گفتار کریمانه، فروتنی و دعا برای آنان مورد تأکید قرار گرفته است.
منبع: نشر معارف اهل بیت(ع)؛ کتاب سبک زندگی اسلامی بر اساس تفسیر نور، صفحات ۱۰۱ تا ۱۰۴.
نظر شما