کالبدشکافیِ قدرتِ نخبگان

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایران، عمران دسترس نوشت: مترجم و مدرس؛ انتشارات کتاب پیام امروز بار دیگر مجموعه‌ای موجز، مرتبط و اثرگذار از مقالات و سخنرانی‌های سیاسی نوام چامسکی را با ترجمه محمدحسن شرفی به چاپ رسانده است؛ کتابی که با پیش‌درآمدی تأمل‌برانگیز از مارکوس راسکین آغاز می‌شود و راه را برای بازخوانی یکی از ژرف‌ترین انتقادات نسبت به ساختارهای سلطه هموار می‌سازد. مضمون واحد این اثر کاملاً شفاف است: اربابان بشر چه کسانی هستند و چگونه حکومت خود را برپا کرده و حفظ می‌کنند؟

بخش عمده‌ای از پاسخ در ترویج فعالانه‌ی نزدیک‌بینی و تحریف روشنفکرانه نهفته است که در خدمت قدرت نخبگان عمل می‌کند. خوانندگان طیف چپ به‌خوبی می‌توانند به اهمیت این درس و تناسب آن با نقد قدرت نخبگان در هر شکلی، از جمله در بستر مارکسیستی، پی ببرند؛ نکته‌ای که در ادامه و با بررسی دقیق محتوای کتاب بر اساس فهرست آن بازخواهیم گشت.

نخستین بخش کتاب با عنوان «دانش و قدرت: روشنفکران و دولت رفاه – جنگ»، در سال ۱۹۷۰، یک سال پس از پاسخ کلیدی چامسکی به جنگ ویتنام در کتاب قدرت آمریکایی و ماندارین‌های جدید منتشر شد. این مقاله که قطعه‌ای کلاسیک در زمینه ساختارشکنی از سوی چامسکی است، با واژه‌های تکان‌دهنده‌ای از راندولف بورن، صلح‌طلب دوران جنگ جهانی اول، آغاز می‌شود که عنوان فرعی مقاله را شکل داده است: جنگ، سلامت دولت است. با تعیین این درون‌مایه، چامسکی تحلیلی کالبدشکافانه و عمیق از دولت جنگی-رفاهی ارائه می‌دهد. چامسکی با تعبیر کاملاً تحت‌الفظی از نقل‌قول بورن، می‌بیند که دولت در واقع برای حیات خود به جنگ وابسته است؛ به طوری که جنگ و یارانه‌های ایدئولوژیک، سیاسی و اقتصادی متعاقب آن، عوامل تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به جهان مدرن هستند. بااین‌حال، در سطحی عمیق‌تر، چامسکی نشان می‌دهد که تمجید روشنفکرانه از قدرت نخبگان، امکان مدیریت، نزدیک‌بینی و وارونه‌سازی گذشته را به نفع کنترل نخبگان بر دولت و افکار عمومی فراهم می‌کند. برای نمونه، مداخله‌های گذشته آمریکا در فیلیپین، حتی در پی به ظاهر خوش‌نیت‌ترین تأمین مالی‌ها از سوی سازمان‌های خیریه مانند بنیاد راکفلر، به فقیرسازی دهقانان دامن زد.

نمونه‌ای زشت‌تر از ریاکاری، به کارگیری شرکت‌های بازمانده از هولدینگ ای. گ. فاربن برای تولید سلاح‌های شیمیایی در ویتنام جنوبی بود. مورد به‌ویژه مهمی که چامسکی مطرح می‌کند به رابرت مک‌نامارا، تکنوکرات-روشنفکر و وزیر دفاع وقت مربوط می‌شود. مک‌نامارا از بی‌اثری استراتژیک تأمین مالی پروژه‌های سیستم ضد موشک بالستیک توسط وزارت دفاع آگاهی داشت. با این وجود، تلاش نیمه‌دلانه مک‌نامارا در خودداری از خرید موشک‌های ضدبالستیک توسط لابی تسلیحاتی وتو شد.

این مثال منفرد، محدودیت تأثیرگذاری هر فرد منفرد، فارغ از میزان برجستگی‌اش، را در مواجهه با تمایل تقریباً خودکار دولت به تسلیم در برابر منافع مبتنی بر طبقه برجسته می‌سازد. چنین وضعیتی با فراموشکاری روشنفکرانه به ظاهر عمدی وخیم‌تر می‌شود و چامسکی به نمونه‌های پژوهشگری چون آر. ال. نیبور و کمیته پژوهشگران نگران آسیایی اشاره می‌کند، هرچند که نقش تاریخی خود او به عنوان صدایی در راه حقیقت غیرقابل تردید است. این بن‌بست به‌ویژه برای گرایش‌های چپ اهمیت دارد، زیرا بسیاری از جریان‌های روشنفکری در چپ، مانند بلشویسم و تروتسکیسم، این شکاف‌های اساسی و حیاتی را نادیده گرفته‌اند. در واقع، آن‌ها اغلب با استراتژی‌های مشابهی در زمینه تسلط دولتی توسط شوروی همراهی کردند. این مقاله تحلیلی نافذ و روان است که طیف وسیعی از گفتمان‌های طبقاتی، دولتی، اقتصادی و روشنفکری را واکاوی می‌کند تا مسائل کلیدی قدرت را در هسته موضوع آشکار سازد.

بخش بعدی کتاب یک مستثنی از قوانین است که خود یک نقد کتاب محسوب می‌شود و به اصطلاح نظریه جنگ عادلانه می‌پردازد. چامسکی به ناسازگاری‌های تلاش‌های مایکل والزر در ترسیم استثنائات برای حقوق بین‌الملل استاندارد اشاره می‌کند. چامسکی حساب ویژه‌ای با تلاش والزر برای استفاده از تجربه اسرائیل با همسایگانش به عنوان نمونه‌ای از آنچه استثنای حمله پیش‌دستانه موجه تلقی می‌شود، دارد. بخش سوم به بررسی اندیشه‌های رینهولد نیبور، لیبرال آمریکایی اختصاص دارد.

چامسکی نفوذهای نیبور و تأثیر او بر خودپنداره‌های روشنفکری نظم داخلی آمریکا و نفوذ بین‌المللی ایالات متحده را ترسیم می‌کند. او بنیان‌های اندیشه نیبور را ساختارشکنی کرده و آن‌ها را در بستر متفکران دیگری قرار می‌دهد که اغلب از قانون اساسی اندیشه آمریکایی حذف شده‌اند؛ کسانی چون سیدنی هوک. همان‌طور که تلاش‌های هوک و اکراه خود مارکس در تعریف یک جامعه پساسرمایه‌داری آشکار می‌سازد، این نکته به همان اندازه که برای نویسندگان لیبرال یا محافظه‌کار صدق می‌کند، برای مارکسیست‌های ارتدوکس نیز مرتبط است. چامسکی با اقتباس نقل‌قول‌هایی از نیبور، مسیر شخصیتی را ترسیم می‌کند که از سوسیالیست مسیحی در دهه ۱۹۲۰ به شبه‌مارکسیست و سپس به الهی‌دان رسمی تشکیلات تبدیل شد و صعود او هم‌زمان با حمایت از یک نزدیک‌بینی امپریالیستی رخ داد که حقیقت‌های تیره‌تر قدرت ژئوپلیتیک را کنار گذاشت.

بخش چهارم با عنوان «رضایت بدون رضایت: تاملی در تئوری و عمل دموکراسی»، واکاوی روشنی از رویای آمریکایی است. چامسکی فاصله زیاد بین لفاظی‌های تجاری و واقعیت‌های اقتصادی را نشان می‌دهد. رشد پروپاگاندای شرکتی، لابی‌گری و قاب‌بندی مسائل در قرن بیستم، پاسخی مستقیم به قدرت رو به رشد دموکراتیک بوده است؛ همان‌طور که چامسکی و الهام‌بخش او در این زمینه، یعنی پروفسور استرالیایی الکس کری، خاطرنشان کرده‌اند.

با این حال، پویایی رشد دموکراتیک و احتمال پیروزی دولت در خدمت به نیازهای مردمی همچنان مشهود است، چنان‌که نظرسنجی‌های افکار عمومی با وجود فشار شدید ایدئولوژیک برای دلسرد کردن چنین دیدگاه‌هایی، این امر را نشان می‌دهند. چامسکی با استناد به مطبوعات تجاری از یک سو و ستون‌های اندیشه آمریکایی مانند توماس جفرسون و جان دیویی از سوی دیگر، نشان می‌دهد که کنترل تاریخ یک الزام حیاتی برای هم عملکرد و هم برچیدن چنین فشار ایدئولوژیکی است. به این ترتیب، چامسکی نشان می‌دهد چگونه می‌توان دست به تمرین‌هایی زد که خودش گاه آن‌ها را دفاع شخصی روشنفکرانه نامیده است.

بخش‌های بعدی سخنرانی‌هایی هستند که بیشتر آن‌ها به‌صورت آنلاین در دسترس‌اند. بخش پنجم تبیین روشنی از اعتبار واقعی دوگانه ما و آن‌ها با واژه‌نگونی درک نخبگان از چنین جهان‌بینی‌ای است. بخش ششم بیان می‌کند که چگونه نامعقولی نهادی سیستم قدرت به گونه‌ای طراحی شده است که فجایع زیست‌محیطی را تشویق می‌کند؛ فجایعی که برخلاف بحران مالی، هیچ‌کس در اطراف نیست که شما را نجات دهد. بخش پایانی نیز به تشریح این نکته می‌پردازد که چگونه نهادهای نامعقول سرمایه‌داری واقعاً موجود، به معنای شبکه‌های سرمایه‌داری دولتی که در واقع عمل می‌کنند، بحران‌ها را تشویق می‌کنند.

خوانندگان این نشریه متوجه طنین‌اندازی بزرگ این زمینه‌ها در ارتباط با مطالعات مارکس خواهند شد. مارکس در مقاله‌ای خطاب به پیر ژوزف پرودون، آنارشیست، که در سال ۱۸۷۳ با عنوان بی‌طرفی سیاسی منتشر شد، با تصور عیان کردن منطق استدلال‌هایی که آن‌ها را پزشکان شکست‌خورده در علوم اجتماعی توصیف می‌کرد، آغاز کرد. او نوشت اگر حواریون بی‌طرفی سیاسی با چنین وضوحی خود را ابراز می‌کردند، طبقه کارگر کار آن‌ها را یک‌سره می‌کرد، زیرا از سوی این بورژواهای دکترینر که چنان نادان هستند که هرگونه ابزار واقعی مبارزه را از طبقه کارگر دریغ می‌کنند، تحقیر می‌شوند.

 مارکس در اینجا برخلاف پرودون، قاطعانه معتقد است که مبارزه طبقاتی واقعی نباید توسط کسانی که در برج‌های عاج روشنفکری نشسته‌اند نادیده گرفته شود. عنصر بسیار یادآورنده‌ای از کار چامسکی، نقد او بر توصیف ساده‌انارانه پرودون از مقررات قانونی در تقابل با بازار سرمایه‌داری است. با این حال، یک سال بعد، طرح پاسخ مارکس به ساختارشکنی گزنده میخائیل باکونین آنارشیست پیرامون موضع مارکسیستی در قبال نقش دولت، به شکلی عجیب مبهم بود. او تلاش کرد با این پیشنهاد که باکونین نتوانسته اهمیت شرایط اقتصادی برای بلوغ سیاسی را درک کند، نگرانی‌های او را رد کند.

با این حال، این جزم‌اندیشی که مارکس را نیز در پرداختن به مسئله استعمار بازداشت، بعدها توسط برخی از وارثان او، غالباً با زور، پی گرفته شد. در همین نکته دقیق، یعنی نقش دولت در سازمان‌دهی گذار از سرمایه‌داری، به نظر می‌رسد مارکس به جزم‌اندیشی چسبیده بود. با این حال، در بسیاری از حوزه‌های دیگر، ترکیب دیالکتیکی اندیشه عمیق و همگام بودن با رویدادها مشهود بود و باز هم رویکرد چامسکی را در اربابان بشر و جاهای دیگر بازمی‌تاباند. مارکس در ۱۴ آوریل ۱۸۵۶ در لندن به مناسبت سالگرد نشریه مردم، اهمیت انقلاب‌های ۱۸۴۸ را تحلیل کرد که بسیاری از درون‌مایه‌های مورد بحث چامسکی را تداعی می‌کند.

او نوشت انقلاب‌های به اصطلاح ۱۸۴۸ تنها حوادثی فقیرانه بودند و جامعه اروپایی پیش از ۱۸۴۸ نیز بیش از این احساس نکرد که جو انقلابی از همه سو آن را احاطه کرده و تحت فشار قرار داده است. کار چنددهه‌ای پروفسور چامسکی در مستندسازی درون‌مایه‌های آشنا در عین پرداختن به تحولات نوظهور مانند فاجعه زیست‌محیطی و یارانه‌های دولتی به بخش‌های پیشرفته اقتصاد، به همان اندازه که نظریه خودخوانده مارکسیستی از مبارزه فکری مارکس پشتیبانی کرده، پاسدار آن بوده است.

216216