به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، در نشست «بازخوانی آثار و آراء استاد جواد صفی‌نژاد» که روزهای ۵ و ۶ آبان ۱۴۰۵ در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد، مریم احمدی گیوی، پژوهشگر پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات و عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی، به بررسی نسبت زندگی و آثار این پژوهشگر با زیست‌بوم فرهنگی شهرری پرداخت.
مفخر و زیست‌بوم؛ رابطه‌ای دوسویه
احمدی گیوی در آغاز ارائه، رویکرد جدید مفاخرشناسی زیستبوممحور را مطالعه شخصیت‌های برجسته علمی و فرهنگی در پیوند با بسترهای تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی شکل‌گیری و فعالیت آنان مبتنی بر رابطه دوسویه میان مفخر و زیست‌بوم معرفی کرد: از یک سو، زمینه‌های جغرافیایی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی در شکل‌گیری و پرورش مفاخر نقش دارند و از سوی دیگر، مفاخر با فعالیت‌ها و آثار خود به شناخت، پویایی و تقویت هویت زیست‌بوم خویش کمک می‌کنند. از این منظر، شناخت یک مفخر بدون توجه به زمینه‌های زیستی و فرهنگی شکل‌گیری او، شناختی کامل نخواهد بود.
وی در این جستار، صفی‌نژاد را نمونه‌ای از پژوهشگری دانست که شناخت علمی خود را از تجربه زیسته در زادگاه آغاز کرد و با گسترش مطالعاتش به زیست‌بوم‌های مختلف ایران، پیوند میان انسان، محیط و فرهنگ را در کانون پژوهش‌های خود قرار داد.
این پژوهشگر حوزه مفاخرشناسی زیستبوممحور، با اشاره به پیوند عمیق صفی‌نژاد با شهرری، توضیح داد که نقطه آغاز شناخت او از زیست‌بوم، زندگی در خانواده‌ای سبزی‌کار در محله هاشم‌آباد و کار در کنار پدر بود. این تجربه، او را از نزدیک با زمین، آب، کشاورزی و شیوه‌های معیشت مردم آشنا کرد و زمینه‌ای برای شکل‌گیری پرسش‌های بعدی او درباره جامعه و محیط فراهم آورد.
به باور وی، وجه دیگری از این تجربه زیسته به مشارکت او در زندگی اجتماعی و آیینی محله بازمی‌گشت. صفی‌نژاد در پاسخ به پرسش احمدی گیوی، که در دوران دانشجویی درباره هیئت‌های مذهبی ری تحقیق می‌کرد، از تجربه جوانی خود به‌عنوان میاندار هیئت و مداح در محله هاشم‌آباد سخن گفته بود. این روایت، از آشنایی نزدیک او با مناسبات فرهنگی و اجتماعی جامعه محلی حکایت داشت.
از تجربه کشاورزی تا استمرار ری‌پژوهی
این پژوهشگر فرهنگی بیان کرد؛ نخستین پژوهش دانشگاهی صفی‌نژاد درباره سبزی‌کاری و سبزی‌کاران شهرری است که در دوران تحصیل جغرافیا در دانشگاه تهران و در کلاس پروفسور محمدحسن گنجی انجام داد. کیفیت این تحقیق موجب شد به دستیاری استاد گنجی برگزیده شود. این پژوهش را می‌توان امتداد تجربه زیسته او در خانواده سبزی‌کار دانست؛ تجربه‌ای که به پرسش و مطالعه علمی تبدیل شد.
صفی‌نژاد در ادامه، پژوهش درباره اماکن مقدسه ری را در دوره تحصیلات تکمیلی دنبال کرد؛ پژوهشی که بعدها تکمیل شد و در سال ۱۳۹۶ با عنوان «اماکن تاریخی ری» به انتشار رسید. در همین مسیر، مونوگرافی ده طالب‌آباد (۱۳۴۵) جایگاه ویژه‌ای در کارنامه علمی او یافت. این اثر از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مردم‌نگاری در تاریخ علوم اجتماعی ایران و برخوردار از شهرت جهانی است و در برخی کتابخانه‌های معتبر جهان، از جمله ژاپن، مورد استفاده قرار گرفته است. اهمیت آن برای شناخت زیست‌بوم شهرری نیز در بررسی ساختار اجتماعی و اقتصادی روستا، نظام بنه، شیوه‌های کشاورزی، سازماندهی و بهره‌برداری از منابع آب، قنات، تقسیم آب، حقابه‌ها و مناسبات همکاری میان کشاورزان است.
این مطالعات در آثار بعدی صفی‌نژاد، از جمله «اسناد بنه‌های شهرری: غار و فشاپویه» و «کاریز در ایران و شیوه‌های سنتی بهره‌گیری از آن»، ادامه یافت. کتاب اخیر نیز در بخش معماری و شهرسازی سی‌وششمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد. واپسین اثر پژوهشی او نیز که حاصل سالها تحقیق و همکاری وی با مرکز ری‌شناسی بود، به شهرری اختصاص داشت: «شهر ری؛ بررسی درونی جامعه انسانی از قاجار تا جمهوری اسلامی».
الگوی زیست‌بوم‌پژوهی در آثار صفی‌نژاد
احمدی گیوی سه الگو را در روش پژوهشی صفی‌نژاد برجسته کرد:
نخست، زندگی در میدان تحقیق و شناخت جامعه از درون؛ صفی‌نژاد میدان پژوهش را صرفاً مکانی برای حضور موقت، مشاهده یا گردآوری اطلاعات نمی‌دانست، بلکه شناخت جامعه را مستلزم زندگی در محیط آن و آشنایی با تجربه‌های روزمره مردم می‌دانست.
دوم، شناخت پیوند انسان، محیط و سازمان اجتماعی؛ در آثار او، شیوه‌های معیشت، روابط اجتماعی، دانش بومی و چگونگی بهره‌برداری از منابع طبیعی در ارتباط با یکدیگر بررسی می‌شدند.
سوم، پژوهش اسنادی و مستندسازی حافظه تاریخی؛ او در کنار مطالعات میدانی، به گردآوری و ثبت اسناد و شواهد تاریخی و فرهنگی توجه داشت تا وجوه کمترشناخته‌شده زندگی جوامع محلی از فراموشی مصون بمانند.
چهار وجه نقش‌آفرینی صفی‌نژاد در زیست‌بوم فرهنگی ری
این شاگرد استاد صفی‌نژاد، نقش صفی‌نژاد در شهرری را در چهار وجه توضیح داد و گفت:
۱. شناسایی و مستندسازی میراث مغفول و وجوه کمترشناخته‌شده ری: صفی‌نژاد در پژوهش‌های خود به شناسایی و ثبت بخش‌هایی از تاریخ، فرهنگ و زندگی اجتماعی شهرری می‌پرداخت که کمتر مورد توجه قرار گرفته یا در معرض فراموشی بودند. او شاگردان و دانشجویان، به‌ویژه دانشجویان بومی شهرری، را نیز به مطالعه زادگاه خود و شناسایی ظرفیت‌ها و موضوعات کمتر دیده‌شده آن تشویق می‌کرد. این رویکرد به گسترش شناخت علمی از وجوه مغفول ری و مستندسازی میراث فرهنگی و اجتماعی آن کمک می‌کرد.
۲. مستندسازی دانش بومی و نظام‌های معیشتی
مطالعات صفی‌نژاد درباره کشاورزی، بنه و قنات، بخشی از دانش بومی و نظام‌های سنتی معیشت در شهرری را ثبت و مستند کرد. توجه او به نظام‌های سنتی اندازه‌گیری و تقسیم آب، حقابه‌ها و قواعد همکاری کشاورزان، نمونه‌ای از نگاه او به پیوند میان منابع طبیعی، سازمان اجتماعی و زندگی اقتصادی جامعه محلی بود.
۳. پرورش پژوهشگران و تداوم‌بخشی به مطالعات بومی
احمدی گیوی با اشاره به تجربه خود به‌عنوان شاگرد صفی‌نژاد در دانشگاه تهران، نمونه‌ای از این رویکرد را شرح داد. صفی‌نژاد در سال ۱۳۷۳ مطالعه مردم‌شناختی بازار تاریخی ری را به او پیشنهاد کرد و در سال ۱۳۷۵ نیز او را به انتخاب همین موضوع برای پایان‌نامه تشویق و در مسیر تحقیق راهنمایی کرد. این پژوهش پس از ۲۸ سال، در سال ۱۴۰۳، بار دیگر مورد توجه صفی‌نژاد قرار گرفت؛ او تحقیق پیشین را بازخوانی کرد و از احمدی گیوی خواست آن را تکمیل یا منتشر کند. بخشی از این پژوهش نیز با ذکر نام او در کتاب «شهر ری؛ بررسی درونی جامعه انسانی از قاجار تا جمهوری اسلامی» مورد استفاده قرار گرفت.
احمدی گیوی این تجربه را نمونه‌ای از نگاه طولی صفی‌نژاد به پژوهش دانست؛ رویکردی که در آن، موضوعات تحقیق با پایان یک پروژه متوقف نمی‌شدند، بلکه در گذر زمان امکان بازخوانی و تکمیل می‌یافتند.
۴. تقویت ظرفیت‌های علمی و نهادی ری‌پژوهی
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی خاطرنشان کرد: صفی‌نژاد در کنار فعالیت‌های فردی و دانشگاهی، در پیشبرد مطالعات نهادی درباره شهرری نیز نقش داشت. مطالعات ری‌شناسی در «مرکز ری‌شناسی آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)» با هدایت علمی او انجام می‌شد؛ مرکزی که بازشناسی پیشینه تاریخی، مذهبی و فرهنگی شهرری و پیوند نسل امروز با گذشته فرهنگی و تمدنی آن را دنبال می‌کند.
همچنین، در پی درخواست دارالحدیث آستان مقدس برای انتشار پژوهش‌های صفی‌نژاد درباره شهرری، او پژوهش مربوط به اماکن مقدسه ری را تکمیل کرد و در سال ۱۳۹۶ با عنوان «اماکن تاریخی ری» به انتشار رساند. این همکاری‌ها نشان‌دهنده پیوند فعالیت علمی او با ظرفیت‌های نهادی و فرهنگی شهرری بود.
از تعلق مکانی تا شکل‌گیری هویت بومی و مسئولیت‌پذیری نسبت به زیست‌بوم
احمدی گیوی در این بخش تأکید کرد که تعلق مکانی، در گذر زمان و از طریق تجربه زیسته و شناخت تاریخ و فرهنگ، به شکل‌گیری هویت بومی می‌انجامد و این هویت، احساس مسئولیت‌پذیری نسبت به زیست‌بوم را در پی دارد. وی صفی‌نژاد را نمونه‌ای از این فرایند دانست که هویت بومی او با شهرری در احساس مسئولیت پایدارش برای شناخت و مستندسازی میراث فرهنگی و اجتماعی این شهر نمود یافت.
در جمع‌بندی، احمدی گیوی جواد صفی‌نژاد را «فرزند خلف ری، اهل بوم و راوی بوم» دانست؛ پژوهشگری که نخستین مسائل علمی خود را از زندگی و فرهنگ زادگاه برگزید، شناخت علمی خود را به زیست‌بوم‌های مختلف ایران گسترش داد و آخرین اثر پژوهشی‌اش را نیز به شناخت شهرری اختصاص داد.
صفی‌نژاد از ری برخاست، ایران را پژوهید و به ری بازگشت؛ نه صرفاً در جغرافیای زندگی، بلکه در مسیر اندیشه و پژوهش خود.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما