مسئله ما شریعتی نیست؛ مسئله فرهنگ گفت‌وگوست!

علی نیکویی دکتری پژوهش‌هنر و کارشناس‌تاریخ ایران‌باستان در یادداشتی که در ادامه می خوانید، روش غیر اخلاقی گفت و گو میان موسی غنی نژاد، بیژن عبدالکریمی، و عبدالکریم سروش را نقد کرده است. این یادداشت را در ادامه می خوانید:

 از شریعتی تا مسئله‌ای بزرگ‌تر

در روزهای اخیر نام علی شریعتی بار دیگر به موضوع مناقشه‌ای جدی در فضای فکری ایران تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که با سخنان موسی غنی‌نژاد دربارهٔ اندیشه‌های شریعتی آغاز شد، با پاسخ عبدالکریم سروش ابعاد تازه‌ای یافت و در ادامه در مناظره غنی‌نژاد و بیژن عبدالکریمی به عرصه‌ای گسترده‌تر کشیده شد.

بی‌تردید اختلاف‌نظر درباره شریعتی نه‌تنها امری طبیعی بلکه برای پویایی اندیشه ضروری است، هیچ متفکری نباید از نقد مصون باشد؛ مگر خود دکتر سروش با طرح نظریهٔ "رؤیای رسولانه" قرائت سنتی از وحی را به چالش نکشیده است؟! اگر چنین نقدی درباره یکی از بنیادی‌ترین باورهای دینی امکان‌پذیر است چرا نقد اندیشه شریعتی باید تا این اندازه حساسیت‌برانگیز باشد؟! آیا نظریه‌پردازی درباره وحی از نقد اندیشهٔ یک روشنفکر معاصر مقدس‌تر است؟!

 بااین‌حال مسئله اصلی من نه دفاع از شریعتی است و نه مخالفت با منتقدان او بلکه پرسشی بنیادی‌تر است! چرا گاه در این گفت‌وگوها به‌جای نقد اندیشه، اشخاص و اعتبار علمی آنان به میدان منازعه کشیده می‌شوند؟ مسئله از جایی آغاز می‌شود که گفت‌وگو درباره اندیشه، به جدال بر سر اندیشمندان تبدیل می‌شود.

شاگردی که از استادانش آموخته است

پیش از ورود به بحث لازم می‌دانم جایگاه خود را روشن کنم! من این نوشته را نه از موضع مخالفت با این استادان بلکه از جایگاه شاگردی می‌نویسم که خود را وامدار آموخته‌های آنان می‌داند؛ سال‌هاست از مخاطبان درس‌گفتارهای دکتر عبدالکریم سروش به‌ویژه جلسات شرح و تفسیر مثنوی معنوی هستم و از محضر ایشان می‌آموزم برای من غنی‌نژاد در مقام اقتصاددان و عبدالکریمی در جایگاه فیلسوف هر یک صاحب‌نظرانی هستند که آثار و دیدگاه‌هایشان شایسته تأمل و نقد جدی است؛ اما آنچه بر شگفتی من می‌افزاید این است که هر سه استاد در حوزه‌های فکری خود بارها از اخلاق، خردورزی، مدارا و ضرورت گفت‌وگو سخن گفته‌اند. از آنان آموخته‌ایم که حقیقت را نمی‌توان در انحصار یک فرد یا جریان دانست و اختلاف‌نظر اگر باخرد و انصاف همراه باشد می‌تواند راهی به‌سوی فهمی عمیق‌تر بگشاید اما اکنون در مواجهه با این مناقشه با پرسشی دشوار روبه‌رو هستم! چگونه ممکن است کسانی که در مقام معلم، اخلاق را چنین برجسته می‌کنند هنگام رویارویی با اختلاف‌نظر گاه تا این اندازه از آداب گفت‌وگو فاصله بگیرند؟! این نوشته حاصل همین حیرت است؛ حیرت شاگردی که انتظار دارد آموزه‌های استادانش پیش از هر جا در رفتار خود آنان جلوه‌گر شود.

دکتر سروش؛ مدارا برای خود و مخالف؟

دکتر عبدالکریم سروش به‌خوبی می‌داند که مخالفت با اندیشه‌های یک متفکر چه هزینه‌هایی می‌تواند داشته باشد؛ او سال‌هاست از برخوردهای غیر مداراجویانه با آرای خود، از تخطئه و اتهام‌زنی گرفته تا طرح اتهام کفر و ارتداد از سوی مخالفان مذهبی گلایه کرده است. بخش مهمی از دفاعیات فکری او نیز بر این اصل استوار بوده که هیچ‌کس نباید به سبب طرح اندیشه‌ای متفاوت از حق سخن‌گفتن محروم شود؛ اما همین پیشینه انتظاری اخلاقی از او ایجاد می‌کند! هنگامی که غنی‌نژاد دربارهٔ شریعتی اظهارنظر می‌کند، سروش در پاسخ از تعابیری چون "فرد گستاخ"، "نادان" و "بی‌ادب" استفاده می‌کند! البته می‌توان گفت تعبیر غنی‌نژاد درباره شریعتی نیز تند و مناقشه‌برانگیز بوده است؛ اما آیا پاسخ به ادبیات تند الزاماً باید با ادبیاتی مشابه همراه شود؟! آیا بهتر نبود سروش به‌جای داوری دربارهٔ شخصیت و دانش منتقد استدلال‌های او را به چالش بکشد؟! در اینجا باید میان دو موضوع تمایز گذاشت؛ غنی‌نژاد حق دارد اندیشهٔ شریعتی را نقد کند اما این حق هر نوع ادبیاتی را موجه نمی‌سازد! همان‌گونه که دفاع از شریعتی نیز مجوز تخفیف منتقد نیست. از استادی چون سروش که خود طعم تلخ بی‌مدارایی را چشیده و سال‌ها از آزادی اندیشه دفاع کرده است انتظار می‌رود بیش از دیگران به این اصل وفادار بماند؛ آزادی اندیشه و حق مخالفت امتیازی نیست که فقط برای خودمان بخواهیم! آزمون واقعی مدارا هنگامی است که دیگری با اندیشهٔ ما مخالف است.

مناظره غنی‌نژاد و عبدالکریمی؛ مسابقه کتاب‌ها!

یکی از صحنه‌های تأمل‌برانگیز مناظره موسی غنی‌نژاد و بیژن عبدالکریمی جایی بود که گفت‌وگو از قلمرو اندیشه فاصله گرفت و شمار کتاب‌های تألیفی دو طرف به موضوعی برای سنجش و مقایسه تبدیل شد! گویی در آن لحظه به‌جای آنکه استدلال‌ها در برابر یکدیگر قرار گیرند کارنامه‌های علمی به میدان رقابت آمدند و هر طرف کوشید با یادآوری شمار آثار خود جایگاه فکری خویش را تثبیت کند! البته تولید آثار علمی و تألیف کتاب بی‌تردید ارزشمند است و نمی‌توان کوشش علمی هیچ‌یک از این دو استاد را نادیده گرفت؛ اما آیا شمار کتاب‌ها می‌تواند معیار نهایی اعتبار یک اندیشه باشد؟! آیا ممکن است کسی کتاب‌های بیشتری نوشته باشد اما در یک موضوع مشخص استدلال ضعیف‌تری ارائه کند؟ و آیا متفکری که آثار کمتری دارد لزوماً از قدرت تحلیل و استدلال کمتری برخوردار است؟ اعتبار اندیشه را باید در استحکام استدلال، دقت در فهم مسئله، قدرت پاسخ‌گویی به‌نقد و انسجام فکری جست‌وجو کرد نه در تعداد مجلداتی که نام مؤلف بر جلد آن‌ها نقش بسته است! مناظره علمی قرار است فرصتی برای روشن‌تر شدن حقیقت باشد نه صحنه‌ای برای نمایش منزلت شخصی! وقتی شمار کتاب‌ها به ابزار سنجش برتری فکری تبدیل می‌شود گویی اندیشه از متن کتاب بیرون رفته و به قفسهٔ کتابخانه پناه برده است! افسوس که در چنین لحظاتی کتاب‌ها به‌جای آنکه حامل اندیشه باشند خود به ابزار رقابت صاحبان اندیشه تبدیل می‌شوند.

مسئله عمیق‌تر؛ تناقض میان اخلاق تعلیمی و اخلاق عملی

شاید آنچه در این سه مواجهه بیش از هر چیز ذهن مرا به خود مشغول کرده مسئله‌ای فراتر از اختلاف بر سر شریعتی یا کیفیت یک مناظره باشد! فاصله میان اخلاقی که می‌آموزیم و اخلاقی که در عمل به آن پایبند می‌مانیم. دانستن اخلاق با زیستن اخلاق یکسان نیست؛ همان‌گونه که تدریس مدارا الزاماً به معنای تمرین مدارا نیست! می‌توان ساعت‌ها درباره آزادی اندیشه سخن گفت اما هنگامی که صدای مخالف بلند می‌شود به‌جای شنیدن استدلال او در پی تخطئه شخصیتش برآمد. این تناقض البته منحصر به سه استاد مورد بحث نیست، گویی در بخشی از فرهنگ روشنفکری ما فروتنی و انصاف از دیگران مطالبه می‌شود اما هنگامی که نوبت به خودمان می‌رسد نقد را نه فرصتی برای بازاندیشی بلکه تهدیدی علیه اعتبار و منزلت خویش تلقی می‌کنیم! در چنین فضایی مخالف به‌جای آنکه هم‌سخنی برای آزمودن استدلال‌ها باشد به رقیبی تبدیل می‌شود که باید بر او غلبه کرد.

 مسئله این نیست که اندیشمندان نباید از آرای خود دفاع کنند یا در برابر نقدهای نادرست سکوت کنند؛ مسئله این است که دفاع از اندیشه نباید به تخریب اندیشندهٔ مقابل بینجامد. اتفاقاً هرچه جایگاه علمی و اخلاقی یک استاد برجسته‌تر باشد انتظار از او برای رعایت این تمایز بیشتر است. شاید دشوارترین درس اخلاق نه خواندن و تفسیر متون اخلاقی! بلکه به‌کاربستن همان آموزه‌ها در لحظه‌ای باشد که کسی با ما مخالفت می‌کند.

فرجام سَخُن؛ روشنفکری از کلاس درس آغاز نمی‌شود!

اکنون می‌توان به پرسش آغازین بازگشت؛ اختلاف بر سر دکتر علی شریعتی نه عیب است و نه مایه نگرانی! برعکس جامعه‌ای که در آن بتوان اندیشه‌های متفکرانش را بی‌هراس نقد کرد جامعه‌ای زنده و برخوردار از پویایی فکری است؛ آنچه نگران‌کننده است نه اختلاف‌نظر بلکه ناتوانی در حفظ حرمت گفت‌وگو هنگام اختلاف است؛ آنجا که استدلال جای خود را به تخطئه می‌دهد و اعتبار علمی و منزلت شخصی به ابزار غلبه بر مخالف تبدیل می‌شود. بی شک ما از استادان خود انتظار نداریم که خطا نکنند، همواره آرام سخن بگویند یا از آرای خویش دفاع نکنند؛ اما انتظار داریم آنچه را سال‌ها درباره خردورزی، مدارا، فروتنی و اخلاق آموخته‌اند در دشوارترین لحظات نیز به یاد داشته باشند. نقدپذیری و احترام به مخالف نه نشانهٔ ضعف بلکه از نشانه‌های بلوغ فکری است.

روشنفکری را نه با شمار کتاب‌هایی که نوشته‌ایم، نه با نام استادانی که از آنان آموخته‌ایم و نه با درس‌گفتارهایی که درباره اخلاق برگزار کرده‌ایم، بلکه با رفتاری می‌توان سنجید که در برابر مخالف از خود نشان می‌دهیم. شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از درس‌دادن اخلاق به دیگران اندکی هَم شاگرد اخلاق خویش باشیم.

216216

کد مطلب 2303856

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
9 + 6 =

آخرین اخبار