روسیه به عنوان بزرگترین کشور دارنده منابع گاز طبیعی و در عین حال بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده این انرژی در جهان است. تعداد زیادی از کشورهای اروپایی گاز مصرفی خود را از روسیه تأمین میکنند. یکی از منابع قابل توجه صادراتی روسیه برای تأمین ارز همین گاز طبیعی است. گاز صادراتی روسیه نمیتواند مستقیماً به اروپای غربی صادر شود.
روسیه مرز مشترکی با اروپای غربی بهویژه مشتریان عمده خود که از بزرگترین اقتصادها هستند، همچون آلمان، فرانسه و ایتالیا، ندارد و ناگزیر است با استفاده از دو کشور عضو اتحاد شوروی سابق یعنی اوکراین در جنوب غربی و بلاروس در شمال غربی، گاز صادراتی خود را بهدست مصرفکننده برساند. به علت انحصاری بودن این دو مسیر، هر دو کشور واسط میخواهند از این موقعیت و از رانت استفاده کنند و در برخی سالها بنا به زعم روسها آنها نه تنها بهای گاز مصرفی خود را (که از این خطوط انتقال دریافت میکنند) نمیپردازند، بلکه مقدار برداشت آن را نیز پنهان میکنند و بهقول روسها دزدی میکنند بنابراین در سر این معامله بین طرفین دعواهای حقوقی صورت گرفته و میگیرد.
اما از آنجا که این کشورها بهخصوص اوکراین درگیر مشکلات و بحران سیاسی و اقتصادی است توانایی بازپرداخت هزینههای گاز مصرفی را ندارد. روسیه بارها تهدید کرده که در صورت عدم بازپرداخت بدهیها، جریان صدور گاز را قطع خواهد کرد، که چند بار این کار را نیز انجام داده است. این قطع گاز چند سالی است که در بحبوحه سرمای اروپا انجام شده است. اروپا روسیه را به استفاده ابزاری و سیاسی از گاز طبیعی متهم کرده است. اما روسیه خواستار دریافت ارزش گاز خود به اروپاست. با این وجود هم روسیه و هم اروپا یکدیگر را به کارشکنی متهم میکنند.
افزایش بهای نفت خام از یکسو و حرکت بهسوی جایگزینی گاز به عنوان سوخت پاک بهجای نفت از سوی دیگر و نیز استراتژی 30ساله امنیت انرژی در اروپا همه را بسوی یافتن منابع جایگزین و تنوعبخشی به منابع تأمین گاز طبیعی سوق داده است. یکی از این راهها خط لوله نابوکو است که در نظر دارد با احداث خط لوله جدید، گاز مصرفی خود را از کشورهای حوزه دریای خزر، ایران و عراق تأمین کند. اما روسیه از سالهای قبل نیز به این فکر بوده است که خود را انحصار مسیرهای صادرات گاز بهویژه از اوکراینی که از جهات مختلف سیاسی، امنیتی - نظامی و اقتصادی با آن مشکلات اساسی و غیر قابل حل دارد، برهاند.
به همین سبب سرمایهگذاری در دو مسیر جدید را آغاز کرده است یکی مسیر شمالی که با استفاده از بستر دریای بالتیک است که بدون عبور از لهستان گاز را به آلمان و از آنجا به دیگر بازارهای مصرف صادر خواهد کرد. مدیریت این پروژه به آقای شرودر صدراعظم سابق آلمان واگذار شده است. مسیر دوم از شبهجزیره بالکان است که گاز صادراتی روسیه را بدون گذر از اوکراین به اروپا خواهد رساند این مسیر به «مسیر جنوبی» شهرت یافته است. اما تا زمان بهرهبرداری از این خطوط به زمان و سرمایهگذاری نیاز است و تا آن زمان مصرف گاز نیز با رشدی قابل توجه (افزایش جمعیت، توسعه و جایگزینی سوخت پاک و گرانی نفت خام و محدودیتهای دیگر) مواجه خواهد بود. سناریوی خط لوله نابوکو از این جهت اهمیت پیدا کرده است و امضای موافقتنامه آن بین کشورهای طرف قرارداد در 22 تیر 1388 جرقهای بود که برای هشدار به روسیه و اوکراین زده شده است. اگرچه روسیه در سال 2005 موفق شد مسیر جدیدی برای صادرات گاز خود به نام بلواستریم از طریق گذر از بستر دریای سیاه گاز خود را به ترکیه صادر کند، ولی این بیشتر ترکیه بود که از این مسیر بهره میگیرد. ترکیه قصد دارد به هر نحو به هاب توزیع انرژی منطقه تبدیل شود تا هم کشورهای مصرف کننده و هم تولیدکننده را گروگان و وامدار خود کند و هر زمان خواست، بتواند از آن برای تحمیل اراده سیاسی خود بهره گیرد. در این میان ترکیه بیش از همه از موقعیت ژئوپلیتیکی خود بهره خواهد گرفت.
با این وجود خط لوله نابوکو نمیخواهد به این زودیها به بهرهبرداری برسد. بلکه در نظر دارد همانند دیگر پروژههای گازی ابتدا بسترهای مورد نیاز آماده و در سال 2014 به بهرهبرداری برسد. در این میان کشورهای متعددی بهرهمند خواهند شد. نخست ترکیه است که هم منابع انرزی و هم سرمایه ندارد، اما بازیگر خوبی است آن هم به جهت موقعیت ژئوپلیتیکی و جغرافیایی خود که البته ایران هم از این موقعیت بهرهمند است، اما بازی را خوب نمیداند. خط لوله بلواستریم گاز روسیه را به ترکیه میرساند و ترکیه آن را مصرف و توزیع و صادر میکند. خط لوله گاز ترکمنستان نیز گاز طبیعی را به ایران و سپس به ترکیه میرساند. خط لوله نفت باکو به جیحان ترکیه میرود و از آنجا به بازارهای مصرف صادر میشود. خط لوله نابوکو نیز گاز طبیعی حوزه خزر را به ترکیه و سپس اروپا خواهد برد. ترکیه بهترین شکارچی فرصتهای ناب است. با سیاست خارجی مثبت و مناسب و با بهرهگیری از زمان و موقعیت جغرافیایی خویش از موقعیتها بهره میبرد. از سوی دیگر ما با مانع بزرگی چون آمریکا در پیرامون خود مواجهیم که همه چیز بدون ایران را در منطقه دیکته میکند.
اما نابوکو (Nabucco) چیست؟ این نام برگرفته از نام اپرایی از گوسیب وردی است که پنج شرکتکننده آن را در اپرای دولتی وین (اتریش) تماشا کردند. اتحادیه اروپا در دسامبر سال 2003 برای رهایی از بهانهجوییهای روسیه از صدور گاز به اروپا و فشار بر اوکراین و استفاده ابزاری از صدور گاز طبیعی خود به اروپا، بهدنبال یافتن مسیری مطمئن و تنوعبخشی به گاز وارداتی خود، آن را در نظر گرفته است. در این پروژه پنج کشور شرکت دارند که میخواهند در یک ارکستر اپرایی را به نام گاز منطقه خزر اجرا کنند که عبارتند از ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان، اتریش. اینبار ترکیه بهشدت نبض اتحادیه اروپا را در دست خواهد گرفت و قویتر از روسیه در استفاده از خط لوله گاز صادراتی خود به اروپا از آن بهره خواهد گرفت که کمترین آن باج عضویت در اتحادیه اروپا خواهد بود.
خط لوله «نابوکو» سه هزار و 300 کیلومتر طول خواهد داشت و سالانه حدود 31 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی را از مسیر ترکیه به اروپا انتقال خواهد داد. این خط لوله قرار است از سال 2012 آغاز به کار کند.
شش شرکت «او. ام. وی» اتریش، «ام. او. ال» مجارستان، «بوتاش» ترکیه، «بلغارگز» بلغارستان، «ترانسگز» رومانی و «آر. دبلیو. یی» آلمان در این پروژه مشارکت دارند.
این خط لوله قرار است گاز کشورهای ایران، عراق، آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان را به کشورهای عضو اتحادیه اروپا انتقال دهد.
مهمترین مشکلات این طرح کمبود منابع پایه است که هزینه سرمایهگذاری را با شک مواجه میکند. به اعتقاد کارشناسان دوره مذاکراتی تا سه سال دیگر نیز ادامه خواهد یافت. در عین حال آغاز اجرای طرح به ترکیه و ترکمنستان اجازه میدهد که به بلندپروازیهای ژئوپلیتیکی خویش جامه عمل بپوشانند. احتمال خروج ترکمنستان از وضعیت بیطرفی و ورود به دنیای جدید، ممکن است بتواند معادلات منطقه را بر هم زده و روسیه را بیش از پیش منزوی کند.
مهلت رسمی اتمام این طرح سال 2014 اعلام شده و این تاریخ رعایت خواهد شد، اما این مسئله دلیل آن نیست که این خط لوله به طور کامل پر شود؛ به احتمال قوی یکسوم و حداکثر نیمی از ظرفیت آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
برنامهریزی میشود که ساخت خط لوله نابوکو با گذر از آذربایجان، گرجستان، ترکیه، بلغارستان، رومانی، مجارستان، اتریش و احتمالاً ترکیه، اواخر سال 2010 میلادی آغاز شده و در سال 2013 پایان یابد. بهای این پروژه حدود 7 میلیارد و 300 میلیون دلار ارزیابی شده بود که اکنون گفته میشود به 10 میلیارد خواهد رسید. شرکتکنندگان در این پروژه که هریک سهامی برابر با 67/16 درصد دارند در حال حاضر کمپانیهای OMV اتریش، MOL مجارستان، Bulgargaz بلغارستان، Transgaz رومانی، Botas ترکیه و RWEآلمان میباشند.
اتحادیه اروپا امیدوار است که با ساخت خط لوله نابوکو وابستگی به صادرات گاز روسیه کمتر شود. اما کارشناسان اروپایی خاطرنشان میکنند که شرکتکنندگان در کنسرسیوم نابوکو نتوانستهاند ضمانت عرضه گاز را از کشورهای حاشیه خزر دریافت کنند و بدون این نیز نمیتوانند سرمایه لازم برای ساخت خط لوله را جذب کنند. عرضهکنندگان بالقوه برای نابوکو کشورهای آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، مصر، ایران و حتی عراق محسوب میشوند.
رجب طیب اردوغان نخستوزیر ترکیه به حضور روسیه و ایران در تحقق پروژه نابوکو که عرضه گاز طبیعی از منطقه خزر به اروپا با دور زدن روسیه در نظر دارد را ابراز امیدواری نمود. نخستوزیر ترکیه ضمن سخنرانی در مراسم امضای توافقنامه نابوکو گفت: ما خواستار الحاق ایران به این پروژه هستیم، زمانی که شرایط اجازه چنین چیزی را بدهد و همچنین به حضور روسیه در آن امیدواریم.
البته آقای اردوغان نه به عنوان نگرانی از موقعیت و از دست رفتن فرصتهای ایران، بلکه بیشتر به فکر خود و ترکیه است که بتواند بیشترین بهره را از این طرح ببرد. تلاش ترکیه برای تضعیف روسیه در منطقه، بهدست گرفتن نبض انرژی منطقه و ارتقای موقعیت ترکیه است که پس از بحران اقتصاد جهانی با کاهش شدید رشد اقتصادی، از دست رفتن و تضعیف صنعت توریسم خود روبهرو است و درصدد است تا از این موقعیت بیشترین استفاده را ببرد و بیجهت نیست که استانبول به مرکز دیپلماسی لولهها تبدیل شده است. ترکها به این موضوع بسیار علاقهمند شدهاند و خصومت آنها با اسرائیل برای کسب وجهه بیشتر در جهان اسلام است، اگرچه همچنان روابط نظامی - استراتژیک و قراردادهای نظامی خود را با اسرائیل حفظ کردهاند و روابط دیپلماتیک تنگاتنگی با اسرائیل دارند و میخواهند در کنار انرژی در صلح خاورمیانه و بازسازی عراق و افغانستان نیز حضور فعال داشته باشد، زیرا که هم پیمان آمریکا و عضو مسلمان ناتو نیز هستند. دعوای ظاهری رجب طیب اردوغان با رئیسجمهور اسرائیل محل تعجب دارد. سیاست فن عجیبی است و هنر ظرف مصالحه و سازش است.
نظر شما