اولین فعالیتهای آشکار سیاسی سید حسین فاطمی پس از شهریور 1320 ش. برپایی مجلس بزرگداشتی برای مدرس در اصفهان بود که برای نخستینبار عنوان «شهید»[1] به او میدهد[2] که انجام چنین کاری در نوع خود بدیع و قابل توجه است. او در پی تجلیل و بزرگداشت کسی بر میآید که سالها با رضاشاه و حکومت او مبارزه نموده است. پس از شهریور 1320 ش.مهمترین فعالیت او در اصفهان که منجر به بازداشت و حبس او گردید در مخالفت با پیمان سه جانبه ایران، شوروی و انگلیس بود. تقاضای پائین آوردن مجسمه رضاشاه در میدان شهر اصفهان از دیگر اقدامات اوست.[3]
فاطمی چهره مبارزی را نشان میدهد که بیمحابا دست به عمل سیاسی اجتماعی میزند. در گرامی داشت یاد مدرس تعلق خاطر خود را به یکی از سمبلهای مقاومت در برابر رضاشاه نشان میدهد. بیگانه ستیزی ژرف خود را در مخالفت با پیمان سه جانبه آشکار میکند و موضع سیاسی او در این مسله موجب نگرانی سیاستمداران کهنه کار میشود. به نظر میرسد این نا بردباری سیاسی برای یک چهره سیاسی آتی میتواند آسیبهایی را به همراه داشته باشد و یک رادیکالیسم عمل گرای را نوید دهد.
حسین فاطمی در اوایل سال 1321 ش همزمان با انتشار روزنامه باختر در تهران با محمد مسعود آشنا شد. محمد مسعود تأثیر شگرفی بر شخصیت فاطمی گذاشت و سرمشق و الگویی برای فعالیتهای مطبوعاتی ـ سیاسی و مبارزاتی فاطمی شد. او پس از اتمام تحصیلات و کسب مدرک دکترا در پاریس در نیمه اول سال 1327 ش. در نخستین اقدام خود در انتشار روزنامهای مستقل، تقاضای امتیاز روزنامهای به نام باختر امروز را نمود تا بتواند با تهور و جسارت به دفاع از «مصالح علفخورها، پابرهنهها و گرسنهها و بیکفنها» برخیزد[4]. نخستین شماره روزنامه باختر امروز در 8 مرداد 1328 ش. منتشر شد و چندین بار توقیف گردید. برخی معتقدند هیچ روزنامه ای در طول سلطنت محمد رضاشاه پهلوی به قدر «باختر» و «باخترامروز»به وی حمله نکرده است.[5]
در سال 1328 ش. دکتر فاطمی نقش اساسی در تشکیل جبهه ایفاء کرد و باختر امروز بعنوان ارگان «جبهه ملی» معرفی گردید .[6] حضور بنیادی و موثر فاطمی در شکلگیری این تشکل است که ابتدا موجب ترغیب دکتر مصدق به حضور فعال در مجلس شانزدهم شد و زمینهای جهت شکلگیری گروه «متحصنین دربار» و نهایتاً جبهه ملی گردید. به تعبیر دیگر مبالغه نیست اگر فاطمی را راهبر این مرحله از فعالیتهای مبارزاتی سیاسی بدانیم. هر چند فاطمی در تشکیلات جبهه ملی عضوی از کمیسیون تبلیغات محسوب میشد اما دغدغههای سیاسی، اشتیاق وافرش به مبارزه با خودکامگی و نگاه جسورانه و عمل گرایانهاش او را در جایگاه غیر رسمی مؤسس جبهه ملی قرار میدهد. از سوی دیگر تشکیل جبهه ملی نقطه عطفی در حضور فاطمی در عرصه سیاسی و مطبوعاتی نیز محسوب میشود. از این پس فاطمی چهره سیاسی جریانسازی قلمداد میشود که توانایی شگرفی در سازماندهی فعالیتهای سیاسی دارد. شاید بتوان این مقطع را مرحلهی اوج پیوند دو بعد از شخصیت فاطمی دانست: سیاستمدار و روزنامهنگار. رسالت فاطمی در روند شکلگیری جبهه ملی جایگاهی به او بخشید که از چهرههای نظریهپرداز سیاسی محسوب شد و نزدیکترین رابطه را با دکتر مصدق داشت بنحوی که سخنگوی جبهه ملی شناخته قلمداد شد[7].فعالیت مطبوعاتی فاطمی در حوادث این ایام و سالهای پس از آن تعیین کننده بود دکتر مصدق بارها به زبان آورد: «قلم دکتر فاطمی به اندازهی یک ارتش به ما یاری و کمک میدهد".
نقش سید حسین فاطمی در تحولات سیاسی سالهای 1332-1329 ش. دورانی مهم در تاریخ معاصر محسوب میشود؛ نهضت ملی ایران بر محور شعار ملی کردن صنعت نفت مبارزات نوینی را رقم زد و تجربیات بدیعی را اندوخت. مبارزه با شاه و دربار بر مبنای قانون اساسی مشروطه و از سوی دیگر مبارزه سخت با انگلیس در صحنه بینالمللی حاصل این دوران بود که با کودتای 28 مرداد 1332ش. به ظاهر ناکام ماند اما بیتردید تأثیرات ماندگاری در روند استقلال و آزادی کشور داشت. این دوران مهم با معاونت سیاسی ـ پارلمانی و سپس وزارت امور خارجه دکتر حسین فاطمی همراه بود. در واقع او نقش مرد شماره دو دوران پیشوایی و نخستوزیری محمد مصدق را در مقطعی بحرانی و پیچیده ایفا نمود. او مبارزهای مداومی را در مبارزه برای ملی شدن صنعت نفت مدیریت کرد و مبالغه نیست سهم او در این مقطع، تعیین کننده نامیده شود. فاطمی هم قانون مذکور را پیشنهاد داد و هم در راستای تصویب آن مبارزة بیاد ماندنی نشان داد؛ قانونی که او را به مفهوم «بدست آوردن حق حاکمیت و استقلال واقعی مملکت»میدانست.
حضور او در کنار مصدق مکمل «کاستیهای» رهبر نهضت ملی محسوب میشد. ضعف و ناتوانی جسمی مصدق، با همراهی معتمدی چون فاطمی در عرصههای مختلف قابل جبران بود. او متن سخنرانی دکتر مصدق را بعنوان رهبر جبهه ملی و همچنین حسین مکی دبیر جبهه ملی را تهیه و تنظیم مینمود؛ بیشتر بیانیهها و اعلامیهها و قطعنامههای جبهه ملی را نیز تهیه و تدوین می کرد و پس از تصویب اعضاء جبهه آن را در روزنامهها منتشر مینمود. دکتر مصدق نیز که از پشتکار فعالیتهای گسترده فاطمی اطلاع داشت «در جلسات جبهه ملی به آراء و افکار عقاید او احترام میگذاشت. او با انتخاب فاطمی به معاون سیاسی- پارلمانی این اعتماد و نزدیکی را نشان داد. فاطمی ایثارگرانه نقش تئوریسین،سیاستمدار عملگرا، و چهرهی مبارزاتی و عملیاتی از خود نشان داد که کاملاً مورد نیاز نهضت ملی و مصدق بود. در واقع میتوان حضور فاطمی را مکملی بر ضعفهای تئوریک و عملی نهضت ملی دانست و بر زیرکی و هوشمندی مصدق باید اعتراف کرد که با آگاهی بر این نیازها، فاطمی را در کنار خود داشت.
انتخاب فاطمی به عنوان وزیر امور خارجه، آغاز دورهای نو در روابط خارجی و سیاستهای دولت مصدق محسوب میشد. متناسب با تغییر در نوع نگرش در مسایل سیاست خارجی، ضرورت داشت تغییرات لازم در ساختار وزارتخانه امور خارجه نیز صورت گیرد بنابراین تغییر اعضا و کادرهای وزارت امور خارجه از ضرورتهای اولیه بود. او کوشید تحول بنیادی در راستای اهداف خارجی نهضت ملی و دولت دکتر مصدق ایجاد کند. این تحول در دو محور تغییر تشکیلات و نظام اداری- سازمانی وزارت خانه و جابجایی و جایگزینی افراد خلاصه میشد. در شرایطی که نهضت ملی داشت او میکوشد در عین آرامسازی فضا با داشتن روابط حسنه متقابل با همه کشورها، حفظ و صیانت جدی حقوق ایران را در پرتو سیاست موازنه منفی تعقیب کند.[8] ملت ایران را بیطرف و صلح طلب معرفی میکند که تلاش دارند استقلال سیاسی و اقتصادی خود را حفظ کنند و اجازه دخالت ناروا به هیچ بیگانهای ندهند.[9] با توجه به فعالیتهای توطئهآمیز وابستگان سیاسی و مطبوعاتی انگلیس به ویژه دیپلماتهای آن کشور، مصدق یکی از راههای ایجاد امنیت و آرامش را در قطع رابطه سیاسی با انگلیس دید. فاطمی آگاهی عمیق به شرایط موجود کشور و ضرورتهای سیاسی داشت و میدانست که دوران امیدواری به چانهزنیهای سیاسی گذشته است. اکنون رابطه ایران و غرب، بویژه انگلیس به مرحلهای رسیده بود که باید عملی قاطع صورت می گرفت و پیامدهای جدی آن نیز با هوشمندی و تدبیر کنترل می شد. افرادی جسور، مطمئن و فداکار میتوانستند سکان هدایت و راهبری را به عهده داشته باشند که عمیقاً دلبسته به آرمانها و اهداف باشند. در این شرایط اتخاذ سیاست عدم تعهد که با شرایط و حفظ منافع ملی ایران در آن مقطع تاریخی همسویی داشت و در راستای اجرای سیاست موازنه منفی دکتر مصدق بود از عهده فاطمی در جایگاه وزیر امور خارجه بر می آمد.
نقش فاطمی در جریان نهضت ملی با مقالات سه روز پیش از کودتا تکمیل شد. او لحظهای تاریخی آفرید و صریحترین سخن را به شاه و حکومت پهلوی بیان کرد. موردی که بنظر برخی اعدام او را پس از کودتای 28 مرداد موجب شد. مقاله «این دربار شاهنشاهی روی دربار سیاه فاروق را سفید کرد» در روز 25 مرداد به قلم فاطمی در باختر امروز به چاپ رسید. فاطمی در بخشی از این مقاله حکومت پهلوی را عامل مستقیم اجنبی دانست مطالب مقاله روز 26 مرداد از عوامل اساسی اعدام فاطمی بود. لغو سلطنت و طرح جمهوری هم چنان کوبنده و خصمانه بود. نقش فاطمی در اولین مراحل کودتاه 25 مرداد، پیشگامانه و بنیادی بود. او از همان روز شاه و حکومت پهلوی را از اندیشه مبارزان بیرون ریخت و چنان یورشی به شخصیت، منش و عملکرد شاه وارد ساخت که جز با کودتا و غلبه نظامی امکانی برای بازگشت آن خاندان نبود که متاسفانه با دخالت قدرتهای خارجی و ناکار آمدی بخشهایی از نهضت ملی تحقق نیافت. اما خون سرخ فاطمی سندی بر شکوه مبارزات آن سالها شد.
[1]-در اثر زیر بخشی از خاطرات سعید فاطمی خواهرزاده سید حسین فاطمی درباره نامبرده آمده است در این نوشتار آنجا که به بخش خاطرات مذکور ارجاع داده میشود به شیوه زیر یاد میشود:
محمود حکیمی، رودخانه خروشان عشق ] بخشی از خاطرات سعید فاطمی[، ص 144.
[2]-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، شماره پرونده 2936- 29100.
[3]-آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، شماره پرونده 222-168 647-24، برگ شماره یک.
[4]-باختر امروز، شماره یک، 8 مردادماه 1328ش.، ص1.
[5]- باقر عاقلی، شرح حال رجال سیاسی ایران، ج 2، ص 1075،1074 .
[6]-محمد علی سفری، قلم و سیاست، ص 300-299؛ غلامرضا نجاتی، مصدق، سالها مبارزه و مقاومت، ج1، ص 140.
[7]-بیژن جزنی، تاریخ سیساله ایران (بیجا، بینا، بیتا)، ص 83.
[8]-باختر امروز، شماره 1069، 18 فروردین 1332 ش.
[9]-باختر امروز، شماره 957، 24 آبان 1331 ش.
*استادیار تاریخ دانشگاه شیراز
*نویسنده کتاب سید حسین فاطمی و تحولات سیاسی ایران
/27118
نظر شما