حکمت هنر و ادب و کتابی ارزشمند از مرحوم دکتر علی شیخ الاسلامی

مرحوم استاد دکتر علی شیخ الاسلامی از جمله شخصیت‌های فرزانه کشور به ویژه در حوزه ‏تدریس، تعلیم و تحقیق ادب و عرفان اسلامی بودند.

من به دو نکته مهم درباره ایشان اشاره می‌کنم:
نکته ‏اول؛ نخستین آشنایی بنده با ایشان در مراسم بزرگداشت مرحوم دکتر سلیم نیساری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی رخ ‏داد. فرهنگستان زبان و ادب فارسی به ریاست جناب آقای دکتر حدادعادل مراسمی بزرگداشتی برای مرحوم نیساری در سال ‏‏۱۳۹۷ تدارک دیده بودند و ایشان از من خواستند به عنوان مسئول انجمن آثار و مفاخر فرهنگی درباره آن مرحوم سخن ‏بگویم. بعد از بنده نیز جناب دکتر شیخ الاسلامی سخن گفتند و این مراسم باب آشنایی ما با هم شد، گرچه پیش از آن ‏آثارشان بخصوص اثری که در قلمرو نکته دوم به آن اشاره خواهم کرد را مطالعه کرده بودم. متانت، نجابت، علم و تقوای ‏ایشان در همان برخورد اول آشکار بود.‏

نکته دوم؛ در مجموعه آثار مرحوم شیخ الاسلامی در حوزه عرفان و ادب فارسی، اثری را در سال ۱۳۸۳ به ‏درخواست فرهنگستان هنر نگاشتند که با عنوان «خیال، مثال و جمال در عرفان اسلامی» منتشر شد. همانطور که می دانید ‏مسئله خیال و مثال، جزء مباحث بنیادین در حوزه هنر اسلامی و زیبایی شناسی اسلامی است که شرح نظریه یا تبیین ‏مفاهیم نظری هنر در این تمدن، بدون اشراف به این مبانی و مسائل حقیقتا امکان‌پذیر نیست. یعنی ما در حوزه هنر اسلامی ‏معتقدیم که هنر، بازتاب جهان عین و واقع  نیست چون آنچه که در جهان واقع به عنوان جلوه حقیقت وجود دارد در حاق ‏خودش کامل است و بازسازی آن به نیت تکمیل و تمیم یا صرفاً باز نمودن آن چندان وجهی ندارد.‏

هنرمند در این عرصه به حضرات فوقانی عالم نفوذ می‌کند و با ادراک و شهود و نظری که در آن ‏عرصه دارد آنچه که به شهود و نظر دریافت می‌کند در عرصه آثار هنری بازتاب می‌دهد. در این قلمرو ما همان قرائت را در ‏حوزه فلسفه و حکمت هنر داریم که نوافلاطونی ها به خصوص فلوطین از آن دارند. فلوطین در حقیقت، هنر را تقلید و ‏محاکات امر معقول می پنداشت و در اندیشه یونانی و بعد در حکمت اسلامی جهان محسوس، خود روگرفت یا رونوشت ‏جهان معقول بود.‏
البته از دیدگاه افلاطون، هنر بازتابِ هستیِ محسوس بود، لذا هنر و شعر در نزد او مردود بودند، مگر در ‏رساله «ایون» که البته پرداختن به آن در حوصله بحث ما نیست. بنابر این فلوطین معتقد بود که هنر از جهان معقول ‏محاکات می کند و هنرمند با حذف جهان محسوس و مشاهده جهان معقول در آثار هنری خود، آن نسیمی که از آن ‏حضرات بر جانش نشسته را روایت می‌کند و اثر هنری و ادبی را به وجود می آورد.‏
قرائت اسلامی در عرصه ادب و معرفت و عرفان به خصوص بر اساس آنچه که مرحوم شیخ الاسلامی بیان می‌کنند؛ ‏در کتابی با عنوان «خیال، مثال و جمال در عرفان اسلامی» منتشر شده است. بنابراین نسبت این مفاهیم در حوزه هنر و ‏شعر را برای ما بیان می نمایند. البته یکی از مهمترین مسائل در اینجا بحث از «خیال» است و از جمله مباحث بنیادی در ‏فلسفه هنر اسلامی هم همین موضوع است. در این باره هانری کربن می گوید، تفاوت بنیادینی میان ‏فلسفه شرقی و اسلامی با فلسفه غربی وجود دارد و آن اینکه در تفکر اسلامی ما قائل به یک عالم برزخ تحت عنوان عالم ‏‏«مثال» هستیم و این عالم میانه در تفکر غربی وجود ندارد. بعد از این مسئله باید به مراتب سته ابن‌عربی توجه داشت و ‏جالب است که مرحوم شیخ الاسلامی در میان این مراتب، حضرات خمس را بیان می کند و رتبه پنجم را مرتبه «جامع» ‏می‌داند؛ جامع جمیع مراتب؛ در حالی که در نزد برخی «مراتب سته» است.‏

نکته مهم این است که از دیدگاه حکمای مسلمان، حضرت چهارم ابن عربی، عالم مثال که سهروردی ‏بیان می‌کند یا حتی عالم خیال منفصل؛ در آن عالم، ما نه تجرید محض داریم و نه تجسد محض؛ عالم مثال یکی از بنیادی ‏ترین مباحث ما در فلسفه و حکمت هنر است، اینکه هنرمند سعی می کند صور مجرده عالم را به صید ادراک شهودی خود ‏در بیاورد و سپس در آثار هنری و ادبی منعکس کند تا خود همین امر، عاملی باشد تا مخاطب این اثر هنری و ادبی را ‏تشویق کند برای ورود به حضرات فوقانی عالم و این نکته ای فوق العاده مهم است.‏
یکی از تألیفات خوبی که در حوزه حکمت هنر و ادب اسلامی داریم، اثری است ‏که مرحوم شیخ الاسلامی تحت عنوان خیال، مثال و جمال در عرفان اسلامی به سفارش فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ‏ایران به رشته تحریر درآوردند.‏

* رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

کد خبر 1526339

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 8 =