مبادله هیأت های دیپلماتیک در زمان صدارت آقای محمد استرآبادی در دربار آیوتایا انجام شد و نخستین سفیر آیوتایا به دربار سلطان سلیمان صفوی اعزام گردید.در آن زمان سیام نام تایلند فعلی و آیوتایا هم پایتخت آن بود. اکپراسینورت یا آقا محمد استرآبادی نیز از جمله ایرانیانی بود که به دلیل داشتن برخی تواناییها و ویژگیها، مورد توجه دربار آیوتایا قرارگرفت و مناصب درباری را تا بالاترین حد آن پیمود. وی مدت زیادی مدیریت امور تجاری و مالی آیوتایا و سلطنت نارای کبیر را بر عهده داشت و نقش مهمی در گسترش تجارت دریایی سیام ایفا نمود. در این زمان ایرانیان روابط تجاری گستردهای با سرزمینهای ساحلی اقیانوس هند،خلیج بنگال و دریای چین داشتند و ناوگان دریایی ایران پیوسته بین خلیج فارس و دریای چین در حال رفت و آمد بود .
در این دوره بر اساس قراردادی که بین هلند و سیام امضا شده بود کشتیهای تجاری آیوتایا مجاز به استخدام ملوانان و کارکنان چینی و ژاپنی نبودند. این امر از آن رو بود که هلندیها مایل نبودند سیامیها در امر تجارت در این منطقه به رقابت با آنها بپردازند. در این مقطع، آقا محمد استرآبادی پیشنهاد کرد پادشاهی سیام از ملوانان و کارکنان ایرانی استفاده نماید و روابط تجاری خود را با مسلمانان تقویت کند چرا که توسعه روابط تجاری با مسلمانان می تواند مانع از توسعه نفوذ و قدرت هلندیها در سیام گردد. شاه سیام ایده آقا محمد را پسندید و این امر موجب نفوذ و حضور بیش از پیش کارکنان و تجار مسلمان در منطقه شد.
بر این اساس روابط دوستانه ایران و سیام تقویت شد و در سال 1668 میلادی به پیشنهاد آقا محمد، نخستین سفیر آیوتایا با حکم شاه نارای، به دربار ایران اعزام شد. وی در بین راه به دزدان دریایی برخورد کرد و با مشکلات فراوان دیگری نیز رو به رو گردید، اما سرانجام به ایران رسید و پیام پادشاه سیام را به سلطان سلیمان صفوی ابلاغ کرد. پس از فوت آقا محمد نیز آیوتایا هم چنان به توسعه روابط با ایران متمایل بود.
در سال 1682 هیئت دیگری به ریاست حاج سلیم مازندرانی یکی از مقامات ایرانی تبار سیام، به دربار شاه سلیمان صفوی اعزام شد که این هیئت پیام شاه نارای را به همتای ایرانی وی تسلیم کرد.این اولین ملاقات سیاسی بین مقامات ایران و سیام بود. کمپفر یکی از محققان آلمانی، درگزارش خود می نویسد:موضوعی که در این پیام، شاه سیام از شاه ایران درخواست کرده بود کمک دریایی ایران به سیام برای مقابله با پادشاهی پگو بود که در مرزغربی کشور سیام حاکمیت داشت. به نظر سیامیها مردمان پگو دشمنان آنها بودند. سفیر سیام هدایای بیشماری خدمت شاه صفوی ارائه داد. که از آن جمله کشتی های طلایی و پرندگان نادر بود. ارزش این هدایا تا 000/200 اونس می رسید و بوسیله 40 نفر حمل می شد."
شاه سلیمان در پاسخ به سفر هیئت سیامی به اصفهان، فرستاده خود محمد حسن بیگ را در سال 1685 در راس یک هئیت دیپلماتیک عازم آیوتایا پایتخت سیام نمود که این اقدام نشانهای دیگر از وجود روابط سیاسی ایران و سیام در عصر صفوی است. محمد ربیع نویسنده کتاب سفینه سلیمانی نیز در معیت این هیئت بود و در واقع این سفر منجر به نگارش کتاب سفینه سلیمانی گردید. حاج سلیم مازندرانی فرستاده شاه نارای که تا آن زمان در ایران مانده بود نیز هیئت ایرانی را در سفر به سیام همراهی کرد. حادثه تلخ این سفر، بیماری محمد حسن بیگ رئیس این هیئت در بین راه بود که نهایتا به مرگ وی منجر شد. پس از این اتفاق اعضای هیئت از بین خود فردی به نام ابراهیم بیگ را به عنوان رئیس انتخاب کردند و وی برای تکمیل این ماموریت عازم دربار شاه نارای شد.این هیئت پس از پیمودن ششهزار کیلومتر در سال 1686 به آیوتایا پایتخت سیام رسید وپس از یک ماه اقامت در این شهرعازم "لوپبوری" محل اقامت شاه شده و پس از ملاقات با وی، پیام شاه سلیمان را تسلیم نمود .شاه به نشانه احترام بر روی این پیام بوسه زد. محمد ربیع در خصوص چگونگی ملاقات با شاه نارای و تقدیم پیام به ایشان مینویسد:
"شاه نارای که بر روی تخت سلطنت نشسته بود با دو دست خود پیغام را تحویل گرفت و بوسید آنگاه آن را به سوی آسمان بلند کرد و بر روی چشمان و سینه خود چسباند و سپس روی جایگاه خاصی گذاشت"
پس از آن شاه سیام برخورد بسیار گرمی با هیئت ایرانی داشت و پذیرایی شایانی از آنان به عمل آورد. وی همچنین در پاسخ به پیام شاه ایران،نامه ای برای وی نوشته و تسلیم ابراهیم بیگ نمود تا پس از مراجعت به ایران به شاه تقدیم نماید.
هیئت ایرانی پس از یکسال و سه ماه اقامت در سیام در تاریخ هفت ژانویه 1687 با یک کشتی تجاری، آیوتایا را به مقصد ایران ترک کرد. این ملاقاتها سرآغاز تعاملات دیپلماتیک ایران و سیام بود.
به دنبال حمله برمه به آیوتایا و ویرانی این شهر در سال 1767 ایرانیهای مقیم این شهر پراکنده شده و عمدتا به بانکوک مهاجرت کردند. از سوی دیگر در سال 1822 سلسله صفوی به دنبال شورشهای داخلی سقوط کرد و در مجموع این حوادث باعث شد تا مناسبات سیاسی بین سیام و ایران آسیب دیده و برای قریب به یک قرن راکد بماند.
عمدهترین منبع شناخته شده فارسی درباره روابط ایران و سیام، کتاب داستان سفینه سلیمانی نوشته محمد ربیع ابن محمد ابراهیم است که در آن، به رابطه دیپلماتیک ایران و سیام نیز پرداخته شده است. در حال حاضر دو نسخه از این سند موجود است که یکی در موزه انگلستان و دیگری در کتابخانه ملک در تهران نگهداری می شود. در دهه 1970 نسخه فارسی این کتاب بوسیله دکتر عباس فاروقی استاد دانشگاه تهران ویرایش شد. کتاب سفینه سلیمانی شامل چهار قسمت اصلی است و با مقدمه ای در مدح خداوند، پیامبر اکرم «ص»، دوازده امام (علیهم السلام) و شاه سلیمان (پادشاه صفوی) و شاه نارای (شاه سیام) آغاز می شود. از نکات جالبی که منشی هیات و نویسنده این کتاب مطرح کرده برگزاری مراسم عزاداری حضرت ابا عبدالله (ع) توسط ایرانیان مقیم آیوتایا در 320 سال پیش آنهم در یکی از معابدی است که شاه سیام به ایرانیها داده بود .
در این دوره شهرآیوتایا پایتخت سابق سیام به دلیل مجاورت با ساحل و امکان کشتیرانی به یکی از مراکز مهم تجاری تبدیل و هدف مهمی برای ایرانیان مهاجر شده بود. تبدیل آیوتایا به بندری تجاری، حضور تجار خارجی در این شهر و ملاحظات سیاسی و استراتژیک، مقامات سیاسی سیام را بر آن داشت تا به دنبال مناسبات دیپلماتیک با کشورهای حوزه اقیانوس هند از جمله ایران باشند.
این کتاب نشان می دهد که ایرانیان مقیم سیام در آن هنگام تا چه اندازه در دربار سیام و امور روزمره آن کشور نفوذ و دخالت داشتهاند.
امروز در کنار ویرانه های کاخ نارای در لوپ بوری ،مسئولین میراث فرهنگی تایلند ضمن بازسازی این کاخ صفحه اول نسخه خطی کتاب سفینه سلیمانی را به طرز بسیار جالبی به اندازه بسیار بزرگ در آورده و پشت شیشه تالار بزرگ کاخ نصب کردهاند.
کتاب داستان سفینه سلیمانی یک سرمایه د یپلماتیک است که شاید ما با هیچ کشور دیگری در شرق آسیا نداشته باشیم و جا دارد که آنرا ارج گذاریم.شاید بتوان با جستجوی زیاد مزار محمد حسین بیک را در ناحیه"مرگی"یعنی در سواحل غربی تایلند در دریای اندامان پیدا کرد. همانگونه که در سالهای اخیر مزار شیخ احمد قمی را کشف و بر روی آن بقعه ای بنا شده است.
منبع: پنجاه سال مناسبات دیپلماتیک ایران و تایلند،محسن پاک آیین،انتشارات بین المللی الهدی،تهران،1389
نظر شما