امید به مثابه فرایند زنده اجتماعی / کتاب «امید در تاریکی» اثر ربکا سولنیت

 به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین‌واندیشه ایبنا، الهام عبادتی نوشت: کتاب «امید در تاریکی: تاریخ ناشنیده مردم در حرکت» (Hope in the Dark, ۲۰۰۴) اثر نویسنده و تاریخ‌نگار فرهنگی آمریکایی ربکا سولنیت یکی از مهم‌ترین متون معاصر درباره نسبت میان بحران، کنش اجتماعی و امید سیاسی است. سولنیت در این کتاب تلاش می‌کند تصویری متفاوت از تاریخ و سیاست ارائه دهد؛ تصویری که در آن، تغییرات اجتماعی بزرگ نه از بالا، بلکه از دل کنش‌های پراکنده، نامرئی و گاه نادیده گرفته‌شده مردم شکل می‌گیرد. در برابر روایت‌های بدبینانه‌ای که تاریخ را سلسله‌ای از شکست‌ها و بحران‌های بی‌پایان می‌بینند، سولنیت استدلال می‌کند که ما اغلب «نتیجه کنش‌های جمعی» را نمی‌بینیم، چون تغییرات اجتماعی معمولاً آهسته، غیرخطی و غیرنمایشی هستند.

تاریکی به‌مثابه وضعیت شناختی، نه واقعیت مطلق

سولنیت مفهوم «تاریکی» را نه به معنای ناامیدی مطلق، بلکه به‌عنوان وضعیت عدم قطعیت و نادیده‌ماندن پیامدهای کنش‌ها به کار می‌برد. او می‌گوید ما در لحظه‌های تاریخی، معمولاً نمی‌توانیم اثر واقعی اقدامات جمعی را ببینیم و همین باعث می‌شود احساس کنیم هیچ چیز تغییر نمی‌کند. اما تاریخ از نگاه او، مجموعه‌ای از تغییرات تدریجی است که تنها در بازه‌های بلندمدت قابل مشاهده‌اند.

نقد بدبینی سیاسی

یکی از محورهای اصلی کتاب، نقد نگاه‌های بدبینانه به سیاست و جامعه است. سولنیت استدلال می‌کند که بدبینی سیاسی اغلب به شکل پارادوکسیکال، به بی‌عملی منجر می‌شود. وقتی تصور می‌کنیم هیچ چیز قابل تغییر نیست، در عمل از مشارکت اجتماعی فاصله می‌گیریم. در مقابل، او نوعی «امید فعال» را پیشنهاد می‌کند؛ امیدی که نه بر اساس تضمین موفقیت، بلکه بر اساس امکان کنش شکل می‌گیرد.

 امید به‌عنوان یک انتخاب سیاسی

در نگاه سولنیت، امید یک احساس ساده یا خوش‌بینی روان‌شناختی نیست، بلکه یک «موضع سیاسی» است. امید یعنی تصمیم برای ادامه دادن کنش اجتماعی، حتی در شرایطی که نتیجه آن قطعی نیست. او تأکید می‌کند که تاریخ پر است از جنبش‌هایی که در ابتدا شکست‌خورده به نظر می‌رسیدند، اما در بلندمدت تغییرات بنیادین ایجاد کردند. این نگاه، مفهوم تاب‌آوری را از سطح فردی به سطح کنش جمعی ارتقا می‌دهد.

بحران و امکان بازسازی اجتماعی

در تقابل با آثاری مانند نائومی کلاین که بحران را بستری برای سوءاستفاده قدرت می‌بیند، سولنیت بر وجه دیگر بحران تأکید می‌کند: بحران به‌عنوان لحظه‌ای که امکان همبستگی اجتماعی افزایش می‌یابد. او نشان می‌دهد که در بسیاری از فجایع طبیعی یا بحران‌های اجتماعی، مردم به‌صورت خودجوش شبکه‌هایی از همکاری، مراقبت و همیاری ایجاد می‌کنند؛ شبکه‌هایی که گاه از نهادهای رسمی کارآمدتر هستند.

تاریخ نامرئی کنش‌های جمعی

یکی از ایده‌های مهم کتاب این است که تاریخ رسمی معمولاً روایت دولت‌ها، رهبران و جنگ‌هاست، اما بخش مهمی از تغییرات اجتماعی در سطحی نامرئی رخ می‌دهد: در جنبش‌های کوچک، کنش‌های محلی و شبکه‌های غیررسمی. سولنیت این بخش از تاریخ را «تاریخ نامرئی امید» می‌نامد؛ تاریخی که در آن، تغییر نه ناگهانی، بلکه انباشتی و تدریجی است.

نسبت امید و تاب‌آوری اجتماعی

این کتاب نقطه مقابل تحلیل‌های فروپاشی‌محور مانند آثار جرد دایموند است. اگر دایموند بر مرز فروپاشی و انتخاب‌های اشتباه تمرکز می‌کند، سولنیت بر امکان بازسازی مداوم جامعه تأکید دارد. در اینجا تاب‌آوری اجتماعی معنایی فعال پیدا می‌کند: نه فقط بقا در بحران، بلکه توان ایجاد شبکه‌های جدید همبستگی در دل بحران.

سیاست غیرمتمرکز و قدرت جمعی

سولنیت به‌شدت منتقد نگاه‌های متمرکز به قدرت است. او معتقد است که تغییرات اجتماعی بزرگ معمولاً از دل ساختارهای غیررسمی و پراکنده شکل می‌گیرند، نه از تصمیمات صرفاً حکومتی. این نگاه، در امتداد نقدهای فلسفی جورجو آگامبن و تحلیل‌های ساختاری اولریش بک قرار می‌گیرد، اما با یک تفاوت مهم: تمرکز بر امکان کنش.

اهمیت معاصر کتاب

در جهان امروز که بحران‌ها (اقتصادی، زیست‌محیطی، سیاسی) به وضعیت دائمی تبدیل شده‌اند، کتاب سولنیت یک ضدروایت مهم ارائه می‌دهد. در برابر احساس فرسودگی اجتماعی، او بر این نکته تأکید می‌کند که تغییر اجتماعی نه تنها ممکن است، بلکه در حال وقوع است حتی اگر دیده نشود. این نگاه برای تحلیل تاب‌آوری جامعه اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا تاب‌آوری را از یک مفهوم صرفاً ساختاری، به یک فرآیند زنده اجتماعی تبدیل می‌کند.

جمع‌بندی

در کتاب ربکا سولنیت، امید نه به‌عنوان خوش‌بینی، بلکه به‌عنوان یک عمل سیاسی بازتعریف می‌شود. او نشان می‌دهد که تاریخ اجتماعی، برخلاف روایت‌های رسمی، پر از لحظات کوچک اما تعیین‌کننده کنش جمعی است. در این چارچوب، تاب‌آوری جامعه نه صرفاً توان مقاومت در برابر بحران، بلکه توان بازسازی روابط اجتماعی، ایجاد همبستگی و ادامه دادن کنش جمعی در دل عدم قطعیت است.

منابع

• Solnit, R. (۲۰۰۴/۲۰۱۶). Hope in the Dark

• Solnit, R. (۲۰۰۹). A Paradise Built in Hell

• Klein, N. (۲۰۰۷). The Shock Doctrine

• Tilly, C. (۲۰۰۴). Social Movements, ۱۷۶۸–۲۰۰۴

۲۱۶۲۱۶