از دود مشعل‌های نفتی تا فولاد اصفهان

در دهه‌های گذشته، بخش قابل توجهی از گازهای همراه نفت در میدان‌های نفتی ایران بدون استفاده رها می‌شد. این گازها که امروزه از آنها با عنوان «گازهای همراه نفت» یاد می‌شود، در بسیاری از موارد در مشعل‌ها می‌سوخت و به صورت دود و حرارت به آسمان می‌رفت. در آن دوران این گازها برای بسیاری از شرکت‌های نفتی ارزش اقتصادی چندانی نداشت و حتی بخشی از فرآیند استخراج نفت تلقی می‌شد.

اما نگاه مدیران و برنامه‌ریزان اقتصادی ایران در آن زمان به این منابع، صرفاً نگاه به یک ماده سوختنی نبود. آنان دریافتند که همین گازهای به ظاهر کم‌ارزش می‌تواند به ثروتی ماندگار برای کشور تبدیل شود.

نتیجه این نگرش آن بود که گاز ایران در قالب قراردادهای اقتصادی با اتحاد جماهیر شوروی مبادله شد و در مقابل، یکی از بزرگ‌ترین صنایع مادر کشور یعنی کارخانه ذوب‌آهن اصفهان شکل گرفت؛ صنعتی که هزاران متخصص، مهندس و کارگر ایرانی را تربیت کرد و به یکی از پایه‌های توسعه صنعتی کشور تبدیل شد.

شاید بتوان گفت هنر مدیریت اقتصادی در همین نقطه نهفته است؛ اینکه یک منبع خام و حتی در حال اتلاف را به سرمایه‌ای ماندگار تبدیل کند. ارزش واقعی نفت و گاز تنها در استخراج و فروش آنها نیست، بلکه در تبدیل این منابع طبیعی به کارخانه، دانشگاه، نیروگاه، راه‌آهن، فناوری و زیرساخت‌های تولیدی است.

توسعه پایدار زمانی شکل می‌گیرد که درآمدها و منابع طبیعی از حالت مصرفی خارج شوند و به دارایی‌های مولد تبدیل گردند. کشوری که درآمد نفت را صرف هزینه‌های جاری کند، ثروت زیرزمینی خود را مصرف می‌کند؛ اما کشوری که همان درآمد را به صنعت و زیرساخت تبدیل نماید، در حقیقت ثروت زیرزمین را به ثروت روی زمین تبدیل کرده است.

فارغ از داوری‌های سیاسی درباره حکومت‌ها و دولت‌های مختلف، این تجربه تاریخی یک حقیقت مهم را یادآوری می‌کند: ملت‌ها زمانی پیشرفت می‌کنند که بتوانند منابعی را که دیگران بی‌ارزش می‌پندارند، به فرصت‌های بزرگ توسعه تبدیل کنند.

شاید بتوان تاریخ شکل‌گیری ذوب‌آهن اصفهان را در یک جمله خلاصه کرد: هنر حکمرانی اقتصادی آن است که دود مشعل‌های نفتی را به فولاد تبدیل کند.