واکاوی سناریوی هولناک جمعیتی که بقای ساختاری ایران را تهدید می‌کند/ الگوی تغییرات جمعیتی ایران فرسنگ‌ها با همسایگانش فاصله دارد

گروه اندیشه: علی حاتمی پژوهشگر مسائل اجتماعی و جمعیتی، در مقاله ای که در اختیار خبرگزاری خبرآنلاین قرار داده، به پیش بینی های جمعیتی ۲۰۲۴ سازمان ملل متحد در باره جمعیت جهان می پردازد. او در مقاله خود با واکاوی داده‌ها، به کالبدشکافی گذار جمعیتی سرنوشت‌ساز ایران و تبیین منطق ساختاری سناریوهای پیش‌رو تا پایان قرن می‌پردازد.یافته‌های آماری نشان می‌دهند که ایران برخلاف روند صعودی جهانی و برخی کشورهای همسایه، ایران با یک واگرایی زودهنگام مواجه است؛ به‌طوری‌که در محتمل‌ترین سناریو (میانه)، جمعیت کشور پس از اوج‌گیری در سال ۲۰۵۰ (۱۰۱.۹ میلیون نفر)، با افتی پرشتاب به ۸۰ میلیون نفر نزول خواهد کرد. مسئله بنیادین متن، گستره هولناک عدم قطعیت میان سناریوی خوش‌بینانه و بدبینانه (سقوط به ۴۴.۳ میلیون نفر) است که ماهیت غیرخنثی و حیاتی مداخلات سیاستی جاری را برجسته می‌سازد. نویسنده هشدار می‌دهد که با بسته‌شدن پنجره جمعیتی تا اوایل دهه ۲۰۵۰، کشور وارد فاز بحرانِ گریزناپذیر سالمندی سریع و فرسودگی نیروی کار می‌شود؛ امری که تدوین استراتژی‌های پدافندی برای مدیریت این تغییر تمدنی را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر بدل می‌کند.

****

 پیش‌بینی‌های جمعیتی سازمان ملل متحد در گزارش چشم‌انداز جمعیت جهان ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که ایران در آستانه یک گذار جمعیتی سرنوشت‌ساز قرار دارد. بر اساس سناریوی میانه، جمعیت ایران از ۹۱.۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ به اوج ۱۰۱.۹ میلیون نفر در حدود سال ۲۰۵۰ خواهد رسید و سپس تا پایان قرن به حدود ۸۰ میلیون نفر کاهش می‌یابد. در مقابل، جمعیت جهان همچنان روندی صعودی داشته و پیش‌بینی می‌شود از ۸.۱۶ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴ به ۱۰.۲۹ میلیارد نفر در سال ۲۱۰۰ برسد. واگرایی مسیر ایران از روند صعودی جهانی، حاکی از ورود زودهنگام ایران به دوران کاهش جمعیت است. فاصله معنادار بین سناریوی بدبینانه (۶۷.۴ میلیون در سال ۲۰۷۵ و ۴۴.۳ میلیون در سال ۲۱۰۰) و سناریوی خوش‌بینانه (۱۰۸.۱ میلیون در سال ۲۱۰۰)، نشان‌دهنده عدم قطعیت بالا و نقش حیاتی سیاست‌های جمعیتی در تعیین مسیر آینده است. این نوشتار تأکید می‌کند که پنجره جمعیتی ایران تا اوایل دهه ۲۰۵۰ باز است و پس از آن، کشور با چالش ساختاری سالمندی سریع و کاهش نیروی کار مواجه خواهد شد.

۱. مقدمه

جمعیت به عنوان یکی از مهم‌ترین متغیرهای بنیادین در برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر کشوری محسوب می‌شود. آگاهی از چشم‌انداز آینده جمعیت، پیش‌نیاز اصلی سیاست‌گذاری آگاهانه در حوزه‌هایی همچون آموزش، بهداشت، تأمین اجتماعی، بازار کار و امنیت غذایی است.

سازمان ملل متحد هر دو سال یک بار برآوردها و پیش‌بینی‌های جمعیتی خود را در قالب گزارش World Population Prospects (WPP) منتشر می‌کند. آخرین ویرایش این گزارش (WPP ۲۰۲۴) با بهره‌گیری از روش‌های پیشرفته آماری (به ویژه مدل‌سازی بیزی سلسله‌مراتبی برای مؤلفه‌های باروری، مرگ‌ومیر و مهاجرت)، تصویری کمّی از عدم قطعیت‌های پیش‌رو ارائه می‌دهد.

هدف این نوشتار، استخراج و تحلیل کمّی پیش‌بینی‌های جمعیت ایران تا پایان قرن حاضر بر اساس داده‌های رسمی WPP ۲۰۲۴، مقایسه آن با روندهای جهانی و ارائه بینش‌های سیاستی مبتنی بر شواهد است.

۲. داده‌ها و روش‌شناسی

داده‌های استفاده شده در این مطالعه از فایل رسمی UN_PPP۲۰۲۴_Output_PopTot.xlsx استخراج شده است که توسط دپارتمان امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل منتشر گردیده است. این فایل شامل پیش‌بینی‌های احتمال‌گرایانه (Probabilistic) جمعیت کل ایران و سایر کشورهای جهان در بازه زمانی ۲۰۲۴ تا ۲۱۰۰ است.

بر خلاف روش‌های سنتی که بر پایه فرضیات ثابت استوار بودند، مدل احتمالی سازمان ملل طیفی از پیش‌بینی‌های ممکن را بر اساس توزیع احتمال مؤلفه‌های جمعیتی ارائه می‌دهد. سناریوهای تحلیل‌شده در این نوشتار عبارتند از:

۳. یافته‌ها

۳.۱. پیش‌بینی جمعیتی ایران (۲۰۲۴-۲۱۰۰)

جدول زیر خلاصه‌ای از پیش‌بینی‌های جمعیت ایران در چهار مقطع کلیدی بر اساس سطوح مختلف پیش‌بینی ارائه می‌دهد.

باید این نکته تحلیلی را در نظر داشت که گستره عدم قطعیت (تفاوت بین سناریوی خوش‌بینانه و بدبینانه) از حدود ۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۶۴ میلیون نفر در سال ۲۱۰۰ افزایش می‌یابد. این شکاف فزاینده، اهمیت حیاتی سیاست‌های جاری در تعیین مسیر نهایی جمعیت را نشان می‌دهد.

۳.۲. نقطه اوج و افول جمعیت

بر اساس سناریوی میانه (محتمل‌ترین سناریو)، می‌توان گفت:

۱) نقطه اوج جمعیت در سال ۲۰۵۰ با جمعیت تقریبی ۱۰۲ میلیون نفر است.

۲) پایان پنجره جمعیتی نیز از اوایل دهه ۲۰۵۰ شروع می‌شود که ایران وارد مرحله کاهش جمعیت می‌شود.

۳) جمعیت در افق ۲۱۰۰، حدود ۸۰ میلیون نفر است (کاهشی در حدود ۲۲ میلیون نفر نسبت به نقطه اوج).

۳.۳. تحلیل سناریوی بدبینانه (حد پایین ۹۵%)

با فرض تداوم روندهای کاهشی شدید باروری و عدم موفقیت سیاست‌های قانون جوانی جمعیت، باید گفت:

۱) جمعیت ایران در سال ۲۰۷۵ به ۶۷.۴ میلیون نفر و در سال ۲۱۰۰ به ۴۴.۳ میلیون نفر کاهش می‌یابد.

۲) این تعداد جمعیت معادل جمعیت ایران در اوایل دهه ۱۳۶۰ است؛ با این تفاوت که ساختار سنی به شدت سالخورده خواهد بود و فشار مضاعفی بر سیستم‌های حمایتی وارد خواهد کرد.

۳.۴. مقایسه با تحولات جمعیت جهان

بررسی همزمان داده‌های جهانی نشان می‌دهد که در حالی که جمعیت جهان همچنان در حال رشد است، ایران مسیری متفاوت را طی می‌کند:

این واگرایی نشان می‌دهد که ایران زودتر از میانگین جهانی وارد فاز کاهش جمعیت می‌شود. در حالی که بسیاری از کشورهای در حال توسعه هنوز در حال رشد هستند، ایران با چالش‌های مشابه کشورهای توسعه‌یافته (مانند ژاپن و اروپای شرقی) روبرو خواهد شد، اما با سرعتی بسیار بالاتر.

۴. بحث و پیامدهای سیاستی

۱) پنجره محدود فرصت: ایران حداکثر تا سال ۲۰۵۵ فرصت دارد تا از پنجره جمعیتی (سهم بالای جمعیت در سن کار) استفاده کند. عدم استفاده مؤثر از این فرصت، کشور را با چالش‌های جدی در حوزه‌های اشتغال، بهره‌وری و رشد اقتصادی مواجه خواهد کرد.

۲) ضرورت مداخلات مؤثر: فاصله عظیم بین سناریوی خوش‌بینانه (۱۰۸ میلیون) و بدبینانه (۴۴ میلیون) در سال ۲۱۰۰ نشان می‌دهد که سیاست‌های جمعیتی نمی‌توانند خنثی باشند. هرگونه موفقیت در افزایش نرخ باروری به میزان ۰.۵ فرزند، می‌تواند مسیر کشور را از یک افول شدید به یک ثبات نسبی تغییر دهد.

۳) هشدار سالخوردگی: فارغ از سناریوی خاص، ایران به سمت یک ساختار سنی بسیار سالخورده حرکت می‌کند. هزینه‌های تأمین اجتماعی، سلامت سالمندی و کاهش نیروی کار، بزرگ‌ترین چالش‌های فراروی نظام برنامه‌ریزی کشور خواهد بود.

۴) واگرایی از روند جهانی: با توجه به اینکه جمعیت جهان همچنان در حال رشد است، ایران باید استراتژی‌های خاص خود را برای مدیریت کاهش جمعیت و سالمندی تدوین کند، زیرا نمی‌تواند صرفاً از تجربیات کشورهای در حال توسعه الگو بگیرد.

۵) مقایسه با کشورهای منطقه: بررسی همزمان داده‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد که در حالی که جمعیت بسیاری از همسایگان ایران (مانند پاکستان، افغانستان و عراق) همچنان در حال رشد است، ایران و ترکیه الگوهای مشابهی از گذار به کاهش جمعیت را تجربه می‌کنند. این واگرایی نشان می‌دهد که ایران از نظر شاخص‌های توسعه انسانی و گذار جمعیتی، مسیری متفاوت از همسایگان خود طی کرده و بیشتر شبیه به الگوی کشورهای توسعه‌یافته عمل می‌کند، اما با سرعتی بسیار بالاتر.

۵. نتیجه‌گیری

داده‌های سازمان ملل در WPP ۲۰۲۴ تصویری روشن و هشداردهنده از آینده جمعیت ایران ارائه می‌دهند. در حالی که محتمل‌ترین سناریو پایان قرن را با جمعیتی حدود ۸۰ میلیون نفر ترسیم می‌کند، عدم قطعیت بالا به سیاست‌گذاران این پیام را می‌دهد که اقدام امروز، سرنوشت ۲۱۰۰ را تعیین می‌کند. در پایان توصیه‌های سیاستی زیر ارائه می‌گردد:

۱. برنامه‌های جامع حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با جدیت بیشتری پیگیری شود.

۲. زیرساخت‌های اشتغال و مسکن برای بهره‌گیری از پنجره جمعیتی فراهم آید.

۳. آمادگی لازم برای گذار به جامعه سالمند با توسعه سیستم‌های تأمین اجتماعی و سلامت سالمندی ایجاد شود.

۴. تدوین استراتژی ملی برای مدیریت کاهش جمعیت و سالمندی، با الگوبرداری از تجارب موفق کشورهایی که زودتر وارد این فاز شده‌اند.

منابع

۱-United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (۲۰۲۴). World Population Prospects ۲۰۲۴, Online Edition. New York.

۲-UN Population Division. (۲۰۲۴). Probabilistic Population Projections based on WPP۲۰۲۴. Data File: UN_PPP۲۰۲۴_Output_PopTot.xlsx.

۲۱۶۲۱۶