صلحِ حکیمانه؛ میراث پیامبر (ص) و حضرت علی(ع) برای نجات جامعه از هزینه‌های تقابل

خبرآنلاین - در روزهای اخیر، پس از طرح دیدگاه‌هایی درباره نزدیک بودن امکان توافق میان ایران و آمریکا، بار دیگر موضوع صلح، مذاکره و منافع ملی مورد توجه افکار عمومی قرار گرفته است. تجربه تاریخی ملت‌ها نشان داده است که در بسیاری از منازعات، پایان مسیر اختلاف و تقابل، گفت‌وگو و توافق است؛ زیرا همان‌گونه که در حکمت تاریخی آمده است: «پایان هر جنگی صلح است» و «هیچ خونی را با خون نمی‌شویند.»

در مسیر دستیابی به توافق، گاه گروه‌هایی با نگاه‌های متفاوت یا منافع خاص، تلاش می‌کنند فضای جامعه را به سمت تقابل و تنش سوق دهند؛ در حالی که تصمیم‌گیری‌های مهم درباره سرنوشت ملت‌ها باید بر پایه عقلانیت، دوراندیشی و مصلحت عمومی باشد، نه منافع محدود و کوتاه‌مدت.گروهی تند رو و همیشه و در همه حال معترض تجربه تاریخی نشان داده است که بحران و دشمنی دائمی، با هر کدام از دول شرق و غرب عالم  هزینه‌های سنگینی برای ایران  دارد و آثار آن در زندگی مردم، اقتصاد، امنیت و آینده نسل‌ها جال و آتی کشور نمایان می‌شود. بنابراین باید از تجربه‌های گذشته درس گرفت و اجازه نداد اختلافات سیاسی، منافع عمومی و مسیر توسعه ایران را تحت تأثیر عده ای "ابن الوقت" قرار دهد.

از همین منظر، بررسی سیره پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) در زمینه صلح، پیمان و مدیریت اختلافات، می‌تواند الگویی ارزشمند برای این روزهای تاریخی ایران  باشد؛ زیرا آنان در سخت‌ترین شرایط نیز حفظ جان انسان‌ها، کاهش دشمنی، عدالت و آبادانی جامعه را بر هیجان‌های زودگذر مقدم می‌داشتند.که به بررسی آنها  از منظر شرع و قران سیره و عمل پیغمبر می پردازیم:

صلح در نگاه قرآن و سیره پیامبر اکرم (ص)

صلح و سازش در اندیشه اسلامی، تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه راهبردی عاقلانه برای حفظ امنیت، عدالت و پیشرفت جامعه است. قرآن کریم می‌فرماید:«وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» (و اگر به صلح گرایش یافتند، تو نیز به آن گرایش کن و بر خدا توکل نما.)
این آیه نشان می‌دهد که صلح عادلانه، نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه قدرت تدبیر، عقلانیت و مدیریت صحیح جامعه است.

یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این نگاه، "صلح حدیبیه میان پیامبر اکرم و مشرکان مکه" بود. پیامبر با آینده‌نگری و درک شرایط زمان، پیمانی را پذیرفت که ممکن بود در نگاه نخست برای برخی دشوار باشد، اما نتیجه آن کاهش دشمنی‌ها، افزایش امنیت، گسترش ارتباط میان قبایل و فراهم شدن زمینه رشد جامعه اسلامی شد.

همچنین "پیمان مدینه"  میان مسلمانان، یهودیان و برخی قبایل مدینه، نمونه‌ای از مدیریت اختلافات اجتماعی بود که بر امنیت، احترام متقابل، همکاری گروه‌ها و حل اختلافات از مسیر عدالت تأکید داشت. این پیمان نشان داد که جامعه‌ای با اقوام و دیدگاه‌های مختلف، می‌تواند با گفت‌وگو و قانون‌مداری به ثبات برسد.

سیره حضرت علی(ع) در عدالت و صلح

حضرت علی(ع) نیز در دوران حکومت خود، اصلاح امور، گفت‌وگو و عدالت را اصل می‌دانست. ایشان تلاش می‌کرد پیش از رسیدن اختلافات به مرحله درگیری، راه‌های مسالمت‌آمیز و منطقی برای حل مسائل بررسی شود.

در نامه معروف حضرت علی(ع) به مالک اشتر آمده است:

«مردم دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو.»این سخن، بیانگر نگاه انسانی و عدالت‌محور آن حضرت است؛ نگاهی که حتی در شرایط اختلاف، کرامت انسان‌ها را حفظ می‌کند. ان حضرت همچنین بر وفای به عهد تأکید داشت؛ همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»(به پیمان‌ها وفا کنید.) زیرا جامعه‌ای که در آن عهد و اعتماد وجود داشته باشد، زمینه همکاری، آرامش و پیشرفت در آن بیشتر خواهد بود.

صلح؛ زمینه‌ساز توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی

صلح همراه با دوراندیشی، تنها موجب آرامش سیاسی نیست، بلکه پایه‌ای برای رشد اقتصادی و اجتماعی نیز محسوب می‌شود.

اگر  جامعه‌ ایرانی مدام  گرفتار جنگ، اختلاف و ناامنی شود، سرمایه‌ها، فرصت‌های شغلی و توان تولیدی خود را از دست می‌دهد.و بمرور زمان مردم و کشور دچار فرسایش وگسست می شوند.

اما در سایه امنیت و ثبات، مردم و گروه‌های مختلف به جای صرف توان خود در نزاع، به تولید، تجارت، کارآفرینی و آبادانی روی می‌آورند.

امنیت حاصل از صلح می‌تواند موجب افزایش اعتماد عمومی، جذب سرمایه، تقویت تولید، خلق ثروت، رشد تولید ناخالص ملی، کاهش فقر و ایجاد فرصت‌های شغلی شود. همچنین ثبات اقتصادی و اجتماعی می‌تواند از مهاجرت‌های ناشی از ناامیدی و نبود فرصت جلوگیری کند.

تجربه های معاصر در اهمیت توافق و کاهش تنش

در دوران معاصر نیز تجربه‌هایی مانند بیانیه‌های" الجزایر و برجام" نشان دادند که توافق‌های سیاسی و کاهش تنش‌ها، در زمان خود می‌توانند بر فضای اقتصادی و اجتماعی کشورایران  اثرگذار باشند.

این توافق‌ها با هدف مدیریت اختلافات و ایجاد مسیرهای جدید تعامل شکل گرفتند و در مقاطعی زمینه‌هایی برای همکاری اقتصادی، افزایش امید اجتماعی و استفاده بهتر از ظرفیت‌های کشور فراهم کردند.

این تجربه‌ها نشان می‌دهد که صلح و تعامل، هنگامی که با حفظ منافع ملی، عزت و دوراندیشی همراه باشد، می‌تواند به جای هزینه‌سازی، فرصت‌آفرین باشد.

به هر صورت سیره پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع) نشان می‌دهد که صلح واقعی، صلحی مبتنی بر عدالت، عقلانیت، وفای به عهد و حفظ مصالح عمومی است. آنان ثابت کردند که گاهی یک تصمیم صلح‌آمیز و حکیمانه می‌تواند جامعه‌ای را از خسارت‌های بزرگ و تفرقه و فقر  نجات دهد و مسیر اتحاد، امنیت و پیشرفت را هموار سازد.

امروز نیز ایران جان  و مردمان و حاکمانش  نیازمند  همان نگاه دوراندیشانه هستند؛ تا از این پیچ سیاسی  گذر کنند .زیرا هیچ جامعه‌ای با دشمنی دائمی، اختلاف و تنش مستمرمردمش به سعادت و کشورش به توسعه پایدار نمی رسد؛ به قول  شاعر:

چو صلح آید، خردمند آن بود کز جنگ بگریزد
که ویرانی ز یک آتش، به صد آبادی ارزد

تتگ نظران تندرو منفعت طلبی  که از سر هیجان یا منفعت نگری یا امثالهم ، ملت و دولت و کشور ایران جان  را به سمت تقابل و بحران سوق می‌دهند، باید بدانند که هزینه اختلاف و ادامه جنگ افروزی خود کامانه  را که ماحصل آن گسترش فقر و فساد و بیکاری و امثالهم در ابعاد مختلف باشد، مردم  ایران می‌پردازند، اما ثمره صلح و آرامش نصیب نسل‌های حال و آتی  خواهد شد.

چنانکه حافظ میفرماید:

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروّت، با دشمنان مدارا

*وکیل پایه یک دادگستری