به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، رسم «وَأد» یا زندهبهگور کردن دختران، یکی از تلخترین رفتارهایی است که به دوران جاهلیت نسبت داده شده است. با این حال، درباره علت پیدایش این رفتار، میزان شیوع آن و اینکه در میان چه قبایلی رواج داشته، گزارشها و دیدگاههای تاریخی یکسان نیست و برای رسیدن به تصویری دقیق، باید این روایتها را با احتیاط بررسی کرد.
بنابر روایت حوزه، در ادامه نگاهی کوتاه به پیشینه دخترکشی و برخی گزارشهای تاریخی درباره شکلگیری و رواج «وَأد» در جامعه عرب پیش از اسلام خواهیم داشت.
از اسارت دختران بنیتمیم تا روایت شکلگیری «وَأد»
برای بررسی اینکه داستان زندهبهگور کردن دختران از چه نقطهای مطرح شده است، در برخی منابع تاریخی روایتی درباره «نعمان بن منذر»، پادشاه حیره، و قبیله بنیتمیم نقل شده است. بر اساس این گزارش، بنیتمیم از پرداخت مالیاتی که نعمان تعیین کرده بود، امتناع کردند. در واکنش به این اقدام، نعمان سپاهی را به سوی آنان فرستاد و در جریان این حمله، شماری از زنان و دختران قبیله به اسارت درآمدند.
مدتی بعد، اوضاع تغییر کرد و زمینه برای برقراری صلح میان دو طرف فراهم شد. بزرگان بنیتمیم برای بازگرداندن زنان و دختران اسیر نزد نعمان رفتند. نعمان نیز به اسیران اعلام کرد که میتوانند خودشان درباره آیندهشان تصمیم بگیرند؛ اگر تمایل دارند به همراه خانواده و قبیله خود بازگردند، آزاد هستند و اگر ترجیح میدهند نزد مردانی که با آنان ازدواج کردهاند باقی بمانند، میتوانند همانجا زندگی کنند.
در میان اسیران، دختر «قیس بن عاصم» تصمیم گرفت نزد همسر خود بماند و همراه پدرش به قبیله بازنگردد. این انتخاب برای قیس بسیار سنگین و ناخوشایند بود. در برخی گزارشها آمده است که او از شدت خشم و ناراحتی تصمیم گرفت اگر صاحب دختر شود، او را زنده نگه ندارد. بر اساس همین روایت، قیس بعدها چند دختر خود را زندهبهگور کرد و این رفتار در برخی منابع بهعنوان یکی از زمینههای شکلگیری یا گسترش رسم «وَأد» در میان برخی قبایل عرب معرفی شده است.
با این حال، نمیتوان این داستان را با قطعیت بهعنوان آغاز تاریخی دخترکشی در میان عرب دانست؛ چراکه منابع تاریخی در زمینه خاستگاه این رفتار گزارشهای متفاوتی ارائه کردهاند و زمان دقیق پیدایش آن مشخص نیست. آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت، این است که چنین رفتاری در بخشی از جامعه عرب پیش از ظهور اسلام وجود داشته و قرآن کریم نیز بهشدت با آن مخالفت کرده است.
برخی پژوهشگران بر این باورند که «وَأد» هرگز در میان تمام قبایل عرب یک رسم عمومی و فراگیر نبوده است. یکی از دلایل مطرحشده این است که اگر دخترکشی در سراسر جامعه عرب به شکل گسترده رواج داشت، انتظار میرفت آثار جمعیتی آن و همچنین بازتاب گستردهتری در اشعار دوران جاهلی مشاهده شود. در اشعار باقیمانده از آن دوره نیز نشانه روشنی از افتخار عمومی به دخترکشی یا سرزنش افرادی که از انجام آن خودداری میکردند، دیده نمیشود.
با وجود این، گزارشهای تاریخی متعددی از وقوع چنین جنایتی در برخی قبایل حکایت دارد. برای نمونه، درباره «صعصعة بن ناجیه»، جد فرزدق، نقل شده است که در دوران جاهلیت، دختری را که پدرش قصد زندهبهگور کردن او را داشت، با پرداخت چند شتر نجات داد. همچنین در ادامه این روایت آمده است که او بعدها حدود ۲۸۰ دختر دیگر را نیز از کشتهشدن نجات داده است.
بر این اساس، میتوان گفت «وَأد» پدیدهای واقعی در جامعه پیش از اسلام بوده است، اما نمیتوان آن را بهعنوان رسمی فراگیر، عمومی و یکسان در میان همه عربهای جاهلی معرفی کرد.
از سوی دیگر، دکتر جواد علی با استناد به کتاب «Encyclopaedia Britannica» مینویسد که فرزندکشی و «وأد بنات» پدیدهای محدود به عربها نبوده و در میان برخی اقوام و ملتهای دیگر نیز سابقه داشته است. بر اساس این گزارش، در مصر، یونان، روم و همچنین میان برخی قبایل استرالیایی نیز به دلایل مختلف چنین رفتارهایی مشاهده شده است. (المفصل، ج ۵، صص ۹۱ ـ ۹۲.)
بنابراین، بررسی تاریخی «وَأد» نشان میدهد که این رفتار در بخشی از جامعه عرب پیش از اسلام وجود داشته، اما درباره میزان شیوع، علت دقیق پیدایش و زمان آغاز آن نمیتوان با تکیه بر یک روایت، حکم کلی صادر کرد.
نظر شما