به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، جهنم در آموزههای دینی، جایگاه کسانی است که با گناه، سرکشی و دوری از خداوند، خود را از رحمت الهی محروم کردهاند. قرآن کریم در آیات فراوانی از اهل دوزخ سخن گفته و با توصیف سرانجام تلخ آنان، انسان را از رفتارهایی که میتواند چنین عاقبتی به دنبال داشته باشد، برحذر داشته است؛ تا جایی که برای اهل معصیت، حجتی باقی نماند که بتوانند آن را دستاویزی برای رهایی از پیامد اعمال خود قرار دهند.
اما در این میان یک پرسش مهم مطرح میشود: آیا جهنم برای همه کسانی که وارد آن میشوند، پایان قطعی و همیشگی است؟ آیا ممکن است فردی مدتی گرفتار عذاب شود و پس از آن، مشمول رحمت الهی قرار گرفته و از دوزخ خارج شود؟
آیا خروج از دوزخ ممکن است؟
پاسخ آیات قرآن و روایات، برای همه یکسان نیست. قرآن کریم در سوره هود میفرماید:
«خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ...» (هود/۱۰۷)
یعنی آنان در آتش جاودانه خواهند بود تا زمانی که آسمانها و زمین برقرار است، مگر آنکه پروردگارت بخواهد.
امام صادق(ع) در تفسیر این آیه فرمودهاند:
«هذه فی الذین یخرجون من النار»
یعنی این آیه درباره کسانی است که از آتش خارج خواهند شد.
بنابراین، بر اساس این بیان، اصل خروج برخی افراد از دوزخ امکانپذیر است؛ اما پرسش مهمتر این است که چه کسانی مشمول این نجات خواهند شد؟
چه کسانی از آتش جهنم خارج میشوند؟
روشن است کسانی که قرآن کریم درباره آنان حکم خلود در آتش را مطرح کرده است، در این چارچوب، امیدی به خروج از دوزخ ندارند. کسی که با انکار و تکذیب خداوند و آیات او زندگی کرده و آگاهانه در مسیر دشمنی با حق گام برداشته است، چگونه میتواند انتظار رهایی از عذابی را داشته باشد که خود برای خویش فراهم کرده است؟
قرآن کریم میفرماید:
«وَالَّذِینَ کَفَرواْ وَکَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا أُولَـئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ» (بقره/۳۹)
«و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند، اهل دوزخاند و در آن جاودانه خواهند بود.»
قرآن در آیات متعددی، کسانی را که در آتش جاودانهاند معرفی کرده است؛ با این حال، در بخشهایی از قرآن میتوان نشانههایی از وجود گروهی دیگر را مشاهده کرد که راه نجات برای آنان کاملاً بسته نیست.
اما این افراد چه کسانی هستند و چه چیزی زمینه نجات آنان را فراهم میکند؟
برای یافتن پاسخ، ابتدا باید به قرآن و سپس به روایات اهلبیت(ع) مراجعه کرد.
«عهد» با خدا؛ روزنهای برای نجات
قرآن کریم میفرماید:
«وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَیَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً...» (بقره/۸۰)
«گفتند: آتش دوزخ جز چند روزی به ما نمیرسد. بگو: آیا از خدا پیمانی گرفتهاید؟»
از این آیه میتوان دریافت که سخن از نوعی «عهد با خدا» مطرح است؛ عهدی که میتواند زمینه برخورداری فرد از رحمت و نجات الهی را فراهم کند.
این معنا در آیات دیگری نیز دنبال میشود. قرآن میفرماید:
«یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمینَ إِلی جَهَنَّمَ وِرْداً لا یَمْلِکُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً» (مریم/۸۵-۸۷)
بر اساس این آیات، در میان کسانی که خداوند آنان را «مجرم» معرفی میکند، گروهی وجود دارند که با پروردگار عهدی دارند و همین عهد میتواند آنان را مشمول شفاعت قرار دهد.
اما این عهد چیست؟
عهدی که میتواند زمینهساز شفاعت شود
قرآن کریم در سوره طه میفرماید:
«إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فیها وَ لا یَحْیی وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلی» (طه/۷۴-۷۵)
«هر کس گنهکار نزد پروردگارش بیاید، جهنم جایگاه اوست که در آن نه میمیرد و نه زندگی میکند؛ و کسانی که با ایمان نزد او آیند و کارهای شایسته انجام دهند، درجات بلند برای آنان خواهد بود.»
از این آیه چنین برداشت شده است که «مجرمان» یک گروه یکدست نیستند؛ بلکه میتوان میان کسانی که اساساً ایمان ندارند و کسانی که ایمان دارند اما در عمل دچار کوتاهی و گناه شدهاند، تفاوت گذاشت.
بر این اساس، یک گروه از مجرمان کسانی هستند که نه ایمان داشتهاند و نه عمل صالح؛ و گروه دیگر کسانیاند که ایمان داشتهاند، اما کارنامه عملی آنان خالی از اعمال صالح یا آمیخته با گناه بوده است.
در تفسیر این آیات، «عهد» با خدا به ایمان تفسیر شده است. بنابراین، کسی که با ایمان از دنیا میرود اما در عمل گرفتار گناهان و کوتاهیهای فراوان بوده است، ممکن است در زمره مجرمانی قرار گیرد که به عذاب الهی گرفتار میشوند؛ با این حال، به دلیل برخورداری از ایمان، راه شفاعت و در نهایت نجات برای او بسته نیست.
روایات اهلبیت(ع) درباره خروج از جهنم
این مضمون در روایات اهلبیت(ع) نیز دیده میشود. در روایتی آمده است:
«مُذْنِبُو أَهْلِ التَّوْحِیدِ لَا یَخْلُدُونَ فِی النَّارِ وَ یَخْرُجُونَ مِنْهَا وَ الشَّفَاعَةُ جَائِزَةٌ لَهُمْ» (عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۲۵)
بر اساس این روایت، گناهکارانِ اهل توحید در آتش جاودانه نخواهند ماند و با شفاعت از آن خارج خواهند شد.
در روایت دیگری، امام باقر(ع) ماجرایی درباره اهل توحید و کافران در روز قیامت بیان میکنند. بر اساس این روایت، هنگامی که کافران و مشرکان، اهل توحید را در آتش میبینند، به آنان میگویند: ایمان و توحید شما چه سودی برایتان داشته است؟ اکنون که شما نیز در آتش هستید، چه تفاوتی میان ما و شما وجود دارد؟
در ادامه روایت آمده است که خداوند این سخن را درباره مؤمنان نمیپسندد و به فرشتگان فرمان شفاعت میدهد. فرشتگان برای کسانی که خداوند اراده کرده است شفاعت میکنند و سپس مؤمنان نیز برای گروهی دیگر شفاعت خواهند کرد.
جهنم؛ پایان راه برای همه نیست
بر اساس مجموعه این آیات و روایات، میتوان میان دو گروه تفاوت گذاشت: کسانی که با کفر و تکذیب حق، استحقاق خلود در آتش پیدا میکنند و کسانی که با وجود ایمان، به دلیل گناهان و کوتاهیهای خود گرفتار عذاب میشوند، اما راه شفاعت و نجات برای آنان بسته نیست.
در این نگاه، ایمان حتی در کنار کارنامهای آمیخته با گناه، میتواند زمینهای برای بهرهمندی از شفاعت و خروج از آتش باشد. بنابراین، ورود به دوزخ برای همه کسانی که به آن وارد میشوند، الزاماً به معنای ماندگاری ابدی نیست؛ همانگونه که قرآن و روایات، برای گروهی از اهل ایمان، امکان رهایی از عذاب را مطرح کردهاند.
پینوشتها:
۱. هود/۱۰۷.
۲. البرهان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۱۳۳.
۳. بقره/۳۹.
۴. بقره/۸۰.
۵. مریم/۸۵-۸۷.
۶. طه/۷۴-۷۵.
۷. ترجمه المیزان، ج۱، ص۲۵۹.
۸. عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۲۵.
۹. البرهان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۱۳۴.
منبع:نشر معارف اهل بیت(ع)
نظر شما