الهه جعفرزاده: در سالهای اخیر، نمایش بدن نیمهبرهنه کودکان در تبلیغات تلویزیونی و شبکههای اجتماعی به یکی از چالشهای جدی حوزه حقوق کودک تبدیل شده است؛ چالشی که ابعاد حقوقی، روانشناختی و اجتماعی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته، اما پیامدهای آن میتواند نسل آینده را با آسیبهای عمیق و ماندگار مواجه کند.
دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، در گفتوگویی با خبرآنلاین، نسبت به روند روبهافزایش بهرهکشی تصویری از کودکان هشدار میدهد: «بر اساس آمارها، حدود ۶۵ درصد تبلیغات کودکمحور در ایران، بدون رعایت معیارهای حریم خصوصی و کرامت، بدن کودک را به شکلی نمایش میدهند که پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی دارد. همچنین طبق تحقیقات دانشگاه تهران در سال ۲۰۲۳، ۷۸ درصد والدین و معلمان ایرانی نگرانی جدی نسبت به اثرات روانی و اجتماعی نمایش بدن کودک در تبلیغات دارند.»
رسانهها و شکلدهی هویت کودکان/ استفاده تجاری از بدن کودک در سایه خلأ قانونی
سیدناصری در ابتدای گفتوگو با اشاره به نقش بیسابقه رسانهها در زندگی کودکان عنوان میکند: «در عصر حاضر، رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی نقش بیسابقهای در شکلدهی هویت، نگرشها و رفتار کودکان ایفا میکنند؛ که نه تنها بر رشد روانی و اجتماعی آنان اثر میگذارد، بلکه کرامت و حریم شخصی آنها را نیز در معرض خطر قرار میدهد.
اهمیت موضوع زمانی روشن میشود که بدانیم کودکان، توانایی تشخیص خطرات محتوای رسانهای و پیامدهای بلندمدت نمایش خود را ندارند و هرگونه بهرهکشی از بدن و هویت آنان میتواند عوارض جبرانناپذیری داشته باشد.»
این حقوقدان با اشاره به اسناد بینالمللی خاطرنشان میکند: «کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد به صراحت حق کودکان بر حریم خصوصی، محافظت از بهرهکشی و دسترسی برابر به محیطی امن را تأکید کرده است. با این حال، در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، خلأ قانونی و فقدان نظارت دقیق موجب شده است که بدن کودکان در تبلیغات و شبکههای اجتماعی به ابزاری تجاری بدل شود، بدون توجه به پیامدهای روانی، حقوقی و اجتماعی آن.»
تلویزیون؛ میدان اصلی بهرهکشی تصویری/ ۶۵ درصد تبلیغات کودکمحور، ناقض حریم خصوصی
سیدناصری در توضیح وضعیت تبلیغات کودکمحور در ایران میگوید: «تلویزیون، به عنوان یکی از سنتیترین رسانههای جمعی، همواره نقش مهمی در شکلدهی نگرشهای عمومی ایفا کرده است. در ایران، تولیدکنندگان تبلیغات کودکان -از جمله تبلیغات پوشک، محصولات غذایی و لباس- گاه بدون در نظر گرفتن ملاحظات اخلاقی، بدن کودک را در حالت نیمهبرهنه به تصویر میکشند.
تحقیقات نشان میدهد که حدود ۶۵ درصد تبلیغات کودکمحور در ایران، بدون رعایت معیارهای حریم خصوصی و کرامت، بدن کودک را به شکلی نمایش میدهند که پیامدهای روانی و اجتماعی قابل توجهی دارد.»
این پژوهشگر با اشاره به گسترش شبکههای اجتماعی اضافه میکند: «بر اساس آمار سال ۲۰۲۵، بیش از ۴۵ درصد کودکان ایرانی بین ۸ تا ۱۴ سال دارای حساب کاربری در شبکههای اجتماعی هستند و بسیاری از این حسابها شامل تصاویر بدن و فعالیتهای شخصی آنان است. این شرایط با بهرهکشی تجاری، دیجیتال و فرهنگی موجب میشود کودکان از همان سنین اولیه با استانداردهای غیرواقعی و نگرش کالاگونه به بدن خود مواجه شوند.»
بدن کودک ابزار تبلیغاتی نیست/ قوانین داخلی و بینالمللی چه میگویند؟/ کدام کشورها بهرهکشی تبلیغاتی از کودکان را به حداقل رساندهاند؟
طبق توضیحات سیدناصری، از منظر حقوقی، بدن کودک به هیچ عنوان ابزار تبلیغاتی نیست؛ بلکه بخشی از شخصیت انسانی اوست. ماده ۳ و ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک، و همچنین ماده ۱۹ همین کنوانسیون بر مسئولیت دولتها، والدین و نهادهای رسانهای در حفاظت از کودک تأکید دارد.
او با اشاره به قوانین داخلی میگوید: «در سطح ملی، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ در ایران بهرهکشی از کودکان را جرم میداند و ماده ۱۰ آن رسانهها را از انتشار تصاویر کودکان بدون رعایت ملاحظات حقوقی و اخلاقی منع میکند. با این حال، فقدان آییننامههای اختصاصی باعث شده است که تبلیغات نیمهبرهنه کودکان به راحتی تولید و پخش شوند.»
این حقوقدان ادامه میدهد: «مسئولیت والدین، تولیدکنندگان و رسانهها در برابر نقض حقوق کودک به شکل شفاف مشخص نشده و این خلأ قانونی، فضای بهرهکشی تصویری را تقویت کرده است. نمونههای بینالمللی نشان میدهد که کشورهایی مانند ایالات متحده، ژاپن و کشورهای عضو اتحادیه اروپا با تدوین قوانین سختگیرانه و ایجاد نهادهای نظارتی مستقل، موفق شدهاند بهرهکشی تبلیغاتی از کودکان را به حداقل برسانند. بهعنوان مثال، در اتحادیه اروپا، دستورالعملهای کمیسیون اروپا برای تبلیغات کودک محور، نمایش بدن کودک را تنها در شرایطی مجاز میداند که هویت و حریم خصوصی آنان بهطور کامل رعایت شود و هیچگونه پیامد روانی منفی ایجاد نشود.»
پیامدهای روانشناختی/ تجربه «دیده شدن» توسط مخاطبان ناشناس چه بر سر کودک میآورد؟
او در تشریح یافتههای روانشناسی کودک میگوید: «نمایش بدن کودک در رسانه، بهویژه در حالت نیمهبرهنه، اضطراب اجتماعی، اختلال در شکلگیری هویت بدنی، وابستگی به تایید بیرونی، کاهش اعتماد به نفس و آسیبپذیری در برابر خشونت جنسی را در بر دارد.»
این پژوهشگر با اشاره به تحقیقات دانشگاه هاروارد میافزاید: «کودکان ۵ تا ۱۰ سالهای که بدنشان در تبلیغات نمایش داده شده، نسبت به همسالان خود در آزمونهای سلامت روان و مهارتهای اجتماعی، نمرات پایینتری کسب کردهاند. تجربه «دیده شدن» توسط مخاطبان ناشناس میتواند اضطراب، شرم و احساس کاهش ارزش شخصی را تقویت کند.
مغز کودک در حال رشد نیازمند محیط امن و محرکهای شناختی غنی است؛ مواجهه با تبلیغات بدنمحور میتواند شبکههای عصبی مرتبط با هویت، اعتماد به نفس و پردازش اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.»
پیامدهای اجتماعی و فرهنگی؛ عادیسازی بهرهکشی
سیدناصری هشدار میدهد: «جامعهای که به نمایش بدن کودک عادت کند، حساسیت اخلاقی خود نسبت به حریم خصوصی کودکان را از دست میدهد؛ این بیتفاوتی زمینهساز سایر اشکال بهرهکشی، خشونت و سوءاستفاده خواهد شد و کودک به عنوان موجودی کالاگونه در ذهن جامعه تثبیت میشود.»
او با اشاره به پژوهشهای داخلی میگوید: «تحقیقات دانشگاه تهران در سال ۲۰۲۳ نشان داد که ۷۸ درصد والدین و معلمان ایرانی نگرانی جدی نسبت به اثرات روانی و اجتماعی نمایش بدن کودک در تبلیغات دارند.»
نمونههای داخلی و جهانی؛ از تبلیغات پوشک تا شبکههای اجتماعی
این پژوهشگر درباره وضعیت ایران توضیح میدهد: «تبلیغات محصولات کودکانه مانند پوشک و لباس، گاه کودکان را در قابهای نیمهبرهنه و با ژستهای تحریکآمیز به تصویر میکشند. این نوع تبلیغات نه تنها حقوق کودک را نقض میکند، بلکه استانداردهای اخلاقی و فرهنگی جامعه را نیز به چالش میکشد.»
او درباره نمونههای جهانی نیز میگوید: «در سطح بینالمللی، نمونههای مشابه در شبکههای اجتماعی مشاهده میشود. تحقیقات یونیسف در سال ۲۰۲۴ هشدار داده است که افزایش محتوای کودکمحور، به ویژه تصاویر بدن نیمهبرهنه، میتواند خطر سوءاستفاده جنسی و بهرهکشی دیجیتال را افزایش دهد.»
راهکارها؛ از قانونگذاری تا فرهنگسازی
این حقوقدان در بخش پایانی گفتوگو مجموعهای از راهکارهای حقوقی، روانشناختی و اجتماعی را برمیشمارد و میگوید: «برای مقابله با این معضل، راهکارهای چندبعدی ضروری است:
الف-حقوقی و قانونی:
-
- تدوین آییننامههای اختصاصی برای تبلیغات کودکمحور که نمایش بدن کودک را بهطور کامل محدود کند.
- جرمانگاری صریح بهرهکشی تصویری از کودکان در قوانین کیفری ایران، با مسئولیت مشخص برای والدین، رسانهها و شرکتهای تبلیغاتی.
- ایجاد نهاد نظارتی مستقل با حضور حقوقدانان، روانشناسان و جامعهشناسان برای بررسی محتوای تبلیغات.
ب-روانشناختی:
-
- آموزش والدین و مربیان درباره پیامدهای روانی نمایش بدن کودک و ضرورت حفظ حریم شخصی.
- ارائه برنامههای آموزشی و رسانهای که مهارتهای هویت بدنی و خودشناسی را در کودکان تقویت کند.
- حمایت از کودکان در برابر اضطراب و فشارهای روانی ناشی از حضور در رسانه.
پ-اجتماعی و فرهنگی:
-
- افزایش حساسیت جامعه نسبت به حقوق کودک و کرامت آنان.
- تولید محتوای جایگزین فرهنگی و آموزشی که کودک را محور رشد و یادگیری قرار دهد، نه ابزار فروش.
- فرهنگسازی برای والدین و تولیدکنندگان درباره ارزش کرامت کودک و پیامدهای اجتماعی و روانی بهرهکشی از بدن آنان.
سیدناصری در پایان تأکید میکند: «نمایش بدن نیمهبرهنه کودکان در تبلیغات، یک مسئله صرفاً تجاری نیست؛ بلکه موضوعی حقوقی، روانشناختی و اجتماعی است که سلامت نسل آینده را تهدید میکند. کودک، تصویر نیست؛ انسان است و حفظ کرامت، امنیت و سلامت روان او، مسئولیت همگانی ماست.»
۴۷۲۳۲
نظر شما