استخراج نفت و گاز باعث زلزله‌های متعدد در بوشهر می‌شود؟

ایسنا نوشت: عضو هیئت علمی گروه ژئوفیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس بوشهر گفت: با توجه به عمق وقوع زمین‌­لرزه‌­های این استان که بیشتر مواقع بالاتر از ۱۰ کیلومتر است و از سوی دیگر وجود منابع هیدروکربوری (نفت و گاز) در عمق کمتر از ۵ کیلومتر باعث می‌شود نتوان زمین لرزه‌­های استان بوشهر را به اکتشاف و به ویژه استخراج معادن نسبت داد.

شبیر اشکپور مطلق در خصوص چگونگی وقوع زمین‌لرزه اظهار کرد: کره زمین از بخش­‌های متنوعی تشکیل شده است و از سطح به مرکز، دمای آن افزایش می‌­یابد. درست زیر پوسته جامد زمین یعنی خارجی­‌ترین قشر زمین که محل زندگی ماست، ضخیم­‌ترین لایه زمین با دمای بالا و روان موسوم به گوشته قرار دارد که در حال چرخش است و انتقال انرژی گرمایی از درون زمین به بیرون را بر عهده دارد. قشر خارجی و جامد زمین یا پوسته، به صورت قطعات بزرگ و کوچک در تماس با هم، روی قشر مذکور (گوشته) شناور و در حرکت هستند، نظیر قطعات چوب شناور روی آب. این قطعات یا ورقه­‌های ضخیم، در حین حرکت به هم تنه می­‌زنند و در محل تماس به هم فشرده، از هم دور و یا به به موازات هم حرکت می­‌کنند.

وی ادامه داد: این قطعات به طور دائم با هم درگیر هستند. انرژی حرکتی در مناطق مختلف پوسته به ­ویژه در مرزهای ورقه­‌ها انباشته می­ شود و در شرایطی که انرژی انباشته شده از تحمل سنگ فراتر رود، ورقه در محل شکستگی‌ها که گسل نامیده شوند، به­ طور ناگهانی گسیخته و خُرد می‌­شود و زلزله رخ می­ دهد.

زلزله چگونه اتفاق می‌افتد؟

عضو هیئت علمی گروه ژئوفیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس بوشهر تصریح کرد: در مدت وقوع رویداد زلزله، بخش عمده از انرژی‌ای که در طول قرن­‌ها انباشته شده است، در مدت زمان کوتاهی آزاد می ­شود. آزادی ناگهانی انرژی انباشته شده در گسل، زلزله یا زمین ­لرزه نامیده می‌شود.

اشکپور مطلق بیان کرد: فلات ایران بین دو ورقه پوسته قرار گرفته است. یکی موسوم به ورقه یا صفحه عربی در جنوب و جنوب باختری و دیگری که صفحه اوراسیا و در شمال واقع است. این دو صفحه در شرایط کنونی زمین­ شناسی، با سرعت بیش از ۲۰ میلی­ متر بر سال به یکدیگر نزدیک می‌شوند. خُردصفحه یا فلات ایران در محل فشردگی و در نتیجه تخلیه انرژی حرکتی دو صفحه مذکور قرار دارد.

وی افزود: بخشی از این انرژی به صورت چین خوردگی‌ها، نظیر زاگرس و البرز و بخش دیگری در محل شکستگی­‌ها یا گسل­‌ها انباشته می­ شود؛ لذا ایران به طور پیوسته در معرض جذب انرژی پوسته متحرک و مستعد وقوع زمین­ لرزه است. شواهد و سازوکار رویدادهای لرزه‌ه­ای فراوان سالانه و نیز اندازه­گیری­‌های تعیین موقعیت زمینی به کمک ماهواره­‌ها (GPS)، اعتبار بیان فوق را تایید می­‌کنند.

بوشهر، استانی زلزله‌خیز

این مدرس دانشگاه عنوان کرد: اگرچه استان بوشهر بر روی «پی­سنگ عربی» واقع شده است، ولی درست در همسایگی مرز صفحه عربی قرار دارد و در نتیجه پتانسیل بالای لرزه‌­خیزی برای سراسر استان قابل انتظار است.

اشکپور مطلق خاطرنشان کرد: به موازات رشته کوه زاگرس و در سراسر استان، گسل یا چشمه زلزله وجو ددارد. مشهورترین سامانه گسلی با طول بیش از ۱۸۰ کیلومتر، موسوم به گسل برازجان با روند تقریبی شمالی-جنوبی، در مرز کوه و دشت واقع است و شهرهای، برازجان، اهرم، خورموج به فاصله اندک و در حریم این گسل قرار دارند.

وی یادآور شد: زلزله مشهور فروردین ۹۲ دشتی با بزرگای ۶.۲ ناشی از فعال شدن قطعه جنوبی این گسل و زلزله آذز همان سال با بزرگای ۵.۷ دشتستان، به علت جنبا شدن بخش شمالی این گسل بود. گسل برازجان یک گسل با فعالیت بالاست و زلزله‌­های بخش بلوکات (شرق استان) نمونه‌ه­ایی از فعالیت این گسل است.

عضو هیات علمی گروه ژئوفیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس ادامه داد: گسل برازجان در انتهای جنوبی خود، به سامانه گسلی دیگری که در مرز کوه و دشت واقع است موسوم به گسل پیش ژرفای زاگرس می‌پیوندد و شهرهای کاکی، کنگان، عسلویه و حتی جم را تحت تاثیر خود قرار می­ دهد. علاوه بر آن، با توجه به رویدادهای لرزه­ای، وجود یک شکستگی که از حوالی گنبد نمکی جاشک شروع می­‌شود و در ادامه از مجاور شهر بردخون عبور کرده و تا مجاور شهر دیر ادامه می ­یابد، برآورد می‌شود.

اشکپور مطلق اضافه کرد: در بخش شمالی استان بوشهر، ادامه گسل پیش ­ژرفای زاگرس (گسل رگ سفید) از استان خوزستان وارد استان بوشهر می‌شود و با فاصله چند ده کیلومتری شمال-شمال­‌خاوری شهرهای دیلم و گناوه عبور می‌کند و تا حوالی شهر شبانکاره امتداد می­‌یابد. زلزله فروردین ۱۴۰۰با بزرگای ۵.۹ گناوه، ناشی از گسیختگی یک قطعه از این گسل بود. به نظر می‌رسد این قطعه گسلی در انتهای جنوبی خود، با گسل برازجان اثر متقابل داشته باشد که در این‌­صورت خطر لرزه­ای را افزایش می‌­دهد.

وی تصریح کرد: توزیع گسل‌­های شناخته شده در سراسر استان که در مرز کوه و دشت گسترده است، به گونه­‌ای‌ست که شهرهای شبانکاره، برازجان، اهرم، خورموج، کاکی، کنگان و عسلویه در همسایگی آن‌ها واقع شده‌­اند. علاوه بر این، انتهای جنوبی گسل برازجان دوشاخه شده و شاخه شرقی آن، شهر شنبه و روستاهای پیرامون را تحت تاثیر قرار می‌­دهد. اگرچه تنها زلزله تاریخی ثبت شده زلزله سال ۱۰۰۸ میلادی شهر سیراف با بزرگای حدود ۶ است، اما زلزله ­های دستگاهی متعددی دراستان و پیرامون گسل­‌های موجود ثبت شده‌­اند که بزرگای آن‌ها قابل توجه است و گویای لرزه­‌خیزی بالای بیشتر محدوده استان است.

این مدرس دانشگاه افزود: برای مرکز استان و شهر دیر، و روستاهای ساحلی بین این دو شهر، گسل شناخته شده با داده‌های لرزه­ای قابل توجه به ثبت نرسیده است. اما این امر نباید موجب غفلت از تدابیر لازم برای مواجهه با خطر زمین ­لرزه­ در این پهنه استان قرار گیرد.

تجربه‌های تلخ زلزله در بوشهر

این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: در اوائل صبح روز یکشنبه ۲۹ فروردین ماه ۱۴۰۰ زلزله‌ای با بزرگای حدود ۶ در مقیاس امواج درونی، در فاصله ۲۴ کیلومتری شما خاوری بندر گناوه رخ داد که در پهنه وسیعی از استان بوشهر، استان خوزستان خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد و فارس احساس شد. اگرچه زلزله خسارات جانی نداشت، ولی خسارات قابل توجه مالی به روستاهای مجاور محل وقوع زمین‌­لرزه وارد شد.

اشکپور مطلق تصریح کرد: این زلزله ناشی از آزاد شدن انرژی در شاخ‌ه­ای از گسل پیش‌­ژرفای زاگرس است که از استان خوزستان شروع و در ادامه از شمال و شمال خاور شهرستان‌­های دیلم و گناوه عبور می‌­کند و تا شبانکاره ادامه می­‌یابد.

وی ادامه داد: این قطعه گسلی، به گسل رگ سفید- آغاجاری نیز موسوم است. پس‌­لرزه‌­های این زلزله تا مدت‌ها تداوم داشت. آن چه که به لحاظ تجربی اثبات شده است، وقوع پس‌­لرزه‌­ها تا مدت چند هفته و یا چند ماه پس از زلزله اصلی رخ می‌­دهند، اما با گذشت زمان، هم تعداد و هم بزرگی آن‌ها کاهش می‌­یابد. دوام پس‌­لرزه‌­ها پس از زلزله اصلی به ساختار زمین‌­شناسی و رژیم تکتونیکی حاکم بر منطقه وقوع بستگی دارد و به نظر می‌­رسد هر چه میزان سختی پوسته پیرامون زمین‌­لرزه بیشتر باشد، پس‌­لرزه‌­ها مدت زمان بیشتری تداوم دارند.

عضو هیات علمی گروه ژئو فیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس گفت: یک شاهد برای این بیان، وقوع زلزله سال ۱۳۹۷ در مجاور گنبد نمکی جاشک با بزرگای ۹/۵  بود که هیچ پس‌­لرزه‌ه­ای برای آن گزارش نشد و به نظر می­‌رسد روانی و سستی لایه‌­های مجاور آن رویداد موجب شده است که انرژی باقی‌مانده به صورت تغییر شکل لایه‌­ها ظاهر شود.

وی بیان کرد: با توجه به شناسایی چشمه‌های اصلی زلزله درون استان، و نظریه‌­های متعدد مبتنی بر تجربه رویدادهای لرزه‌­ای داخلی و جهانی در خصوص ایمنی در مقابل پدیده وقوع زلزله، راهکارها، آئین­‌نامه‌­ها و شیوه‌­نامه­‌های سازگاری و همزیستی با گسل، به خوبی استاندارد شده و در اختیار متولیان امر قرار دارد. این استانداردها شامل مقاوم ­سازی، پرهیز از ساخت و سازهای مسکونی، استقرار نیافتن واحدها و تاسیسات حیاتی و صنعتی در حریم گسل، و همچنین ارتقای دانش مدیریت ریسک وقوع زلزله است.

این مدرس دانشگاه خاطرنشان کرد: برخی از اقدامات پیش­گیرانه، حاکمیتی و برخی همگانی­ است. آگاهی بخشی همگانی همراه با اقدامات حاکمیتی، می‌­تواند به زندگی کم ریسک در همسایگی گسل بی‌انجامد.    

رابطه زلزله‌های بوشهر با اکتشاف منابع هیدروکربوری و سفره‌های زیرزمینی

اشکپور مطلق بیان کرد: از یک سو با توجه به عمق وقوع زمین‌­لرزه‌­های استان که بیشتر مواقع بالاتر از ۱۰ کیلومتر است و از سوی دیگر وجود منابع هیدروکربوری (نفت و گاز) در عمق کمتر از ۵ کیلومتر باعث می‌شود نتوان زمین لرزه‌­های استان بوشهر را به اکتشاف و به ویژه استخراج معادن نسبت داد.

وی تاکید کرد: برداشت معادن هیدروکربوری و همچنین آب­ از سفره­‌های زیرزمینی، موجب افت فشار در محل می­‌شود که این افت فشار می‌تواند موجب فرو رفت لایه­‌های بالاتر شود، ولی هیچ دلیل علمی و متقنی دال بر تاثیر این پدیده در وقوع زمین‌­لرزه وجود ندارد.

عضو هیات علمی گروه ژئو فیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس عنوان کرد: رُمبش لایه­‌های رسوبی لایه­‌های سطحی، در اندک مواردی ممکن است زمین‌­لرزه‌­های خیلی خفیف ایجاد کند، ولی مقیاس انرژی آزاد شده ناشی از این پدیده، موجب زلزله محسوس و قابل توجهی نخواهند شد.

اشکپور مطلق یادآور شد: کشور ایران بر روی کمربند لرزه­‌خیز آلپ-هیمالیا واقع است که در ایران به دوشاخه تقسیم می‌­شود، یکی امتداد چین­‌های البرز در شمال ایران و دیگری چین­‌خوردگی­‌های زاگرس در جنوب. لرزه‌­خیزی این کمربند، فقط ناشی از فعالیت­‌های زمین‌­ساختی­ است و برداشت­‌های هیدروکربوری به یقین هیج نقشی در وقوع آن‌ها ندارد.

وی اظهار کرد: یک نمونه از درستی این استدلال، برداشت با حجم بالای منابع هیدروکربوری از کشورهای نفت­‌خیز همسایه غربی ا­ست که به لحاظ زلزله‌­خیزی از مناطق با خطر پایین محسوب می‌­شوند. علاوه بر این، در شرق ایران و خراسان جنوبی، شاهد وقوع زلزله‌­های با بزرگای ۷ بوده‌­ایم و این در حالی­‌ست که در آن منطقه فعالیت­‌های اکتشافی نفت و گاز صورت نمی­‌گیرد.

پیش نشانگرها از زلزله

اشکپور مطلق در خصوص شواهد پیش‌بینی زلزله بیان کرد: برخی شواهد در ادبیات زلزله شناسی، با عنوان پیش‌­نشانگرها شناخته می­‌شوند و بروز و ظهور آن‌ها بسیار متنوع است. برخی از این پیش‌نشانگرها، به رفتار موجودات زنده در مقیاس­‌های مختلف، از حشرات گرفته تا چهارپایان نسبت داده می‌­شود و تجربه شده است.

وی افزود: زمان و فاصله تاثیرپذیری موجودات از وقوع رویداد متنوع است. برخی شواهد از مهاجرت حشراتی نظیر مورچه­‌ها، از چند روز قبل از وقوع و از مجاور چشمه رویداد حکایت دارد، در حالی که شواهد دیگری از آشفتگی برخی حشرات و خروج آن‌ها از لانه خود و بی‌­قراری چهارپایان و زوزه سگ، چندثانیه قبل از وقوع رویداد و با فاصله قابل توجه از محل رویداد است.   این پدیده ناشی از احساس متفاوت درک امواج در موجودات نسبت به انسان است.

عضو هیات علمی گروه ژئو فیزیک زمین دانشگاه خلیج فارس اضافه کرد: نوع دیگر پیش نشانگرها، شامل تغییرات فیزیکی و شیمیایی مواد پیرامون چشمه زمین­‌لرزه است به عنوان نمونه تغییر تراز آب‌های زیرزمینی، تصعید گاز رادون از آب درون چاه‌ها و تفییرات شیمیایی ترکیبات آب، افزایش دمای آب چاه‌ها و چشمه‌های سطحی و ... از این نوع هستند.

اشکپور مطلق بیان کرد: پدیده­‌های دیگری نظیر زلزله، با وجود شناسایی کامل و دقیق منشاء وقوع آن­ها، پیچیدگی عوامل موثر در شناخت و فهم پدیده موجب شده است که تا کنون مشخصات دقیق وقوع آن‌ها ناشناخته بماند. البته به احتمال قوی، توسعه تکنولوژی هوش مصنوعی در آینده نه چندان دور، به یاری بشر در زمینه پیش‌­بینی زمین‌­لرزه هم خواهد آمد.

47231

کد خبر 1560125

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 5 =