علم نافع و مهندسی علمی کشور

دومین کنگره ملی علوم انسانی روزهای چهارشنبه و پنجشنبه 14و 15 دیماه 1390، در سالن همایش های بین المللی دانشگاه شهید بهشتی توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد و از میان بیش از چهارصد و ده مقاله اساتید کشور مقاله اینجانب نیز با عنوان « تحقق علم نافع ،راهبردی بنیادین در اصلاح و اعتلای علمی کشور» یرای ارائه در بخش تخصصی مورد پذیرش هیات محترم داوران قرار گرفت که گزارش زیر ، حاوی برخی نتایج این پژوهش است.
     پرسش نوشتار مطروحه پیرامون مفهوم علم نافع است و این که منظور از علم و دانش متعارف ، مقبول ، و ممدوح در منابع اسلامی ، چه علمی است و علم مزبور در آموزه های اسلامی و بویژه روایی دارای چه اختصاصات و ویژگی هایی است؟ و پژوهندگان دانش – اعم از معلمین و متعلمین – باید برخوردار از چه صفاتی باشند؟بر همین مبنا و در پاسخ به سؤال مطروحه، نوشتار حاضر با هدف ترسیم الگویی اسلامی برای تبیین این علم و مهندسی آن به رشته تحریر در آمد.
گفته شد که علم آموزی از مسلم ترین و پسندیده ترین معروفات اسلامی است و هم در آیات در روایات ،امر به تعلیم دانش های نافع و سودمند ، به کرّات توصیه شده و از سوی دیگر ؛نافعیّت علم ،مشروط به تعلیم آن گشته است همچنین با توجه به اینکه علم آموزی و تعلیم و تعلّم دانش های سودمند ، از سرآمدان و اصلی ترین معروفات اسلامی است .
 بر اساس مستندات این پژوهش ، تبیین گردید که منظور از علم و دانش متعارف ، مقبول ، و ممدوح در منابع اسلامی ، « علم نافع» است و مستدلاً و با ذکر ویژگی های این علم ؛بیان شد که این دانش فقط در حیطه الهیات و علوم الهی نیست و تمام حیطه علوم مفید و واجد شرایط در روایات را در بر می گیرد. همچنین توضیح داده شد که علم نافع ودانش پژوهی و تعلیم و تعلم در آموزه های اسلامی و بویژه روایی باید دارای چه اختصاصات و ویژگی هایی است و پژوهندگان دانش – اعم از معلمین و متعلمین – باید برخوردار از چه صفاتی باشند.
در همین راستا ؛این نوشتار با هدف ترسیم الگویی اسلامی برای تبیین این علم که با وصف «نافع» و «خیر» در روایات اسلامی ذکر شده ، به رشته تحریر در آمد و نتایج و یژگی های ارائه شده؛ در بردارنده نوعی مهندسی و الگوسازی برای اکتساب و آموزش و تعلم و تعلیم دانش در جامعه اسلامی است واز سوی دیگر نقشه علمی کشور و موضوعاتی مانند وحدت حوزه و دانشگاه و آفت شناسی علوم انسانی و کارآمد سازی این دسته از علوم را می توان بر اساس الگوی جامع ِ علم نافع ، پی ریزی و سامان دهی کرد و وحدت رویه و اتحاد واقعی حوزه و دانشگاه را از این منظر جستجو و محقق ساخت و بر همین مبنا می توان تصریح نمود که تحقق علم نافع ، راهبردی بنیادین در اصلاح و اعتلای علمی کشور خواهد بود و علم پژوهی متعالی آن هم در کلیه عرصه ها- و اعم از حوزه علوم انسانی و غیر انسانی- ، منوط و مبتنی بر تحصیل علم نافع است .
 شایان ذکر است ابتدا و پس از تبیین فضیلت علم نافع ، و با توجه به تصریح روایات ، برای علم مزبور معانی زیر استخراج شد:
1- به معنای خیر
2- مترادف با احسن(نیکوترین و بهترین)
3- مترادف با صالح ویا ناظر به اصلاح
4- به معنای مطابق و هماهنگ با فطرت
5- به معنای علم قلبی وفرا حسی (و شهودی)
6-به معنای علمی کاربردی
7-به معنای علمی غالب بر هواهای نفسانی
8-به معنای عقلانی و مطابق با عقلانیّت
 همچنین برخی از ویژگی های علم نافع همانند موارد زیر با استناد به روایات ، تشریح گردید:
1-علم نافع در مسیر عبودیت الهی و احیای دین
2- علم نافع و تعلیم آن ؛ از برترین معروف های اسلامی و اسباب آن
3-اتصاف به علم نافع از صفات متقین
 4- اتصاف وهمراهی علم نافع با حلم و بردباری
5- علم نافع؛ علمی در جهت صلاح و مصالح دینی ودنیایی
 از سویی اثبات شدکه در روایات اسلامی به خوبی و گستردگی صفات پسندیده و ناپسند جهت عالمان و متعلّمان بیان شده است که در حقیقت مبیّن دایره معروفات ومنهیّات اسلامی در حیطه علم آموزی است.صفات مزبور در این روایات یا به صورت کلی و یا بصورت جزئی و موردی ،اشاره گردیده اند.از جمله برخی از صفات ممدوح و پسندیده نیز چه برای عالمان و چه برای دانش پزوهان ، اینگونه ذکر گردید:
1-حرص ورزی در تعلّم ودانش پژوهی
2-برخورداری از نرم خویی و ملایمت در تعلیم و تعلم
3-ضرورت تفهم ، تدبّر و تأمل ورزی در علم آموزی
4-ضرورت کتابت و ثبت نوشته ها در علم آموزی
5-ضرورت سختکوشی و تحمل سختی و مشقت و ذلّت در علم آموزی
 همچنین بر حسب شواهد روایی برخی صفات مذموم در علم آموزی ذکر گردید که از جمله آنها : ریا کاری ، شهرت طلبی ، دنیا طلبی ، فریبکاری ، ارتزاق ناروا ( استئکال) از علم، کتمان علم نافع در آموزش می باشد که می توان آنها را از جمله منکرات و منهیات در حوزه تعلیم و تعلم و فراگیری دانش به حساب آورد.
آنچه مسلم است تبیین روایی و تعریف عملیاتی ویژگی های پیش گفته علم نافع، مبیّن اصول و راهبرد های علم پژوهی متعالی است و تحقق علم نافع بر این اساس ، به مثابه راهبردی بنیادین در اصلاح و اعتلای علمی کشور چه در حوزه علوم انسانی و غیر آن خواهد بود.
*دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز