به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
در حالیکه علم امروز بیشتر از انبساط دائمی جهان حمایت میکند، توصیفات قرآنیِ قیامت از نگاه بسیاری از مفسران به جمعشدن و پایان جهان پیش از قیامت اشاره دارد.
پرسش:
مراد از آیه «یَوْمَ نَطْوِی السَّمَاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ ...» (انبیاء/104) چیست؟
آیا این آیه که ناظر به پایان جهان است، تحلیل علمی دارد؟ آیا میتوان آن را مصداقی از اعجاز علمی قرآن قلمداد کرد؟
پاسخ:
خداوند در مقام بیان حوادث روز قیامت، از درهمپیچیدهشدن آسمانها خبر داده است:
«یَوْمَ نَطْوِی اَلسَّمٰاءَ کَطَیِّ اَلسِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ؛ (1)
روزی که آسمان را درهم میپیچیم، مانند درهمپیچیدهشدن طومار، همانگونهکه نخستین بار آفریدهها را آفریدیم، دوباره آنان را بازمیگردانیم. وعدهای است [که تحقق دادنش] بر عهده ما [ست]، بهیقین آن را انجام میدهیم.» (2)
به باور برخی خداوند در این آیات به نظریه «انقباض جهان» در آینده اشاره کرده است. در این نوشتار این موضوع بررسی میشود.
نظریه «انقباض جهان»
نظریه انقباض بزرگ (Big Crunch) یکی از سناریوهای مطرحشده برای سرنوشت نهایی کیهان است که در مقابل نظریه «انبساط ابدی» قرار میگیرد. بر اساس این نظریه جهان پس از دوره انبساط فعلی که از زمان مِهبانگ آغاز شده، به دلیل نیروی جاذبه غالب ماده، شروع به کند شدن و سپس انقباض میکند و به سمت یک نقطه بسیار متراکم و داغ میرود. نظریه انقباض جهان بهصورت کامل تأیید نشده است و شواهد فعلی بیشتر به سمت انبساط شتابدار و پایدار جهان، گرایش دارد.
درهمپیچیدهشدن آسمانها
واژه «طیّ» در عربی به معنای پیچیدن، درهمبستن و جمعکردن و ضد «نشر» به معنای گسترده شدن است. (3)
به عبارت سادهتر، عرب به جمع کردن چیزی پس از باز بودن آن، «طی» میگوید. (4)
مفسران درباره آیه 104 سوره انبیاء نظرات مختلفی را مطرح کردهاند؛ به باور برخی مطابق این آیه، آسمان در قیامت درهم پیچیده میشود همانگونه طومار نوشته نخست بازمیشود تا خوانده شود و سپس رها و دوباره درهمپیچیده و جمع میشود. (5)
از نگاه طبرانی معنای درهمپیچیدهشدن آسمان، این است که خداوند آن را درهم میپیچد، سپس باز میکند، آنگاه آن را دوباره برقرار میگرداند. (6)
ماتریدی این آیه را مربوط به پایان جهان دانسته و با گردآوردن آیات مربوط به پایان جهان، کوشیده تصویری قرآنی از آن زمان ارائه بدهد: قرآن گاهی میگوید آسمان پیچیده میشود، گاهی از تبدیل آن خبر میدهد، گاهی موضوع ازهمشکافتن آسمان را مطرح میکند. برای کوهها هم شاهد همین قضیه هستیم و یکجا میگوید کوهها مثل پشم زدهشده خواهند شد و جای دیگر آنها را به غبار پراکنده یا ابر در حال حرکت تشبیه میکند. مطابق این آیات، ابتدا تغییرات زیادی در جهان رخ میدهد و سپس همهچیز کاملاً نابود میشود و چیزی باقی نمیماند. خدا نابودی چیزهای بزرگ همچون آسمان و کوه را گفت تا بفهمیم هیچچیز در این جهان ماندنی نیست و جهان جدیدی برای پاداش و حساب میآید. (7)
ثعلبی احتمال داده «طی» در این آیه به معنای پنهان کردن و ناظر به خاموش شدن نور ماه و خورشید باشد. (8)
مغنیه معتقد است آسمان همچون کتابی است که ستارگان کلمات و حروف آن هستند و خداوند در قیامت آنها را جمع میکند. (9)
به باور نویسندگان تفسیر نمونه: «در این آیه تشبیه لطیفی نسبت به درنوردیدن طومار عالم هستی در پایان دنیا شده است، در حال حاضر این طومار گشوده شده و تمام نقوش و خطوط آن خوانده میشود و هریک در جایی قرار دارد، اما هنگامیکه فرمان رستاخیز فرارسد، این طومار عظیم با تمام خطوط و نقوشش، درهمپیچیده خواهد شد. البته پیچیدن جهان به معنی فنا و نابودی آن نیست چنانکه بعضی پنداشتهاند؛ بلکه به معنی درهمکوبیده شدن و جمعوجور شدن آن است و به تعبیر دیگر شکل جهان به هم میخورد، اما مواد آن نابود نمیشود.» (10)
رضایی اصفهانی در مقام تفسیر، به قول کیهانشناسان درباره انقباض جهان اشاره کرده و گفته است: «برخی از کیهانشناسان بر این عقیدهاند که جهان کنونی با همهی کهکشانها در حال انبساط است و روزی فرامیرسد که این فرار ستارگان از همدیگر متوقف میشود و انقباض جهان شروع میشود و ستارگان و سیارات به همدیگر نزدیک و همچون آغاز جهان به جِرم کوچکی تبدیل میشوند.» (11)
نتیجه:
کیهانشناسان درباره پایان جهان نظریه واحدی ندارند؛ به باور برخی، انبساط کنونی جهان که از زمان «مِهبانگ» آغاز شده، برای همیشه ادامه خواهد داشت؛ در نقطه مقابل، برخی معتقدند که این انبساط همیشگی نیست و روزی متوقف شده و رو به انقباض و جمع شدن میرود. شواهد علمی فعلاً مؤیّد نظریه «انبساط ابدی» هستند. با قطعنظر از این شواهد، بهنظرمیرسد قرآن با نظریه «انقباض جهان» بیشتر هماهنگ باشد تا «نظریه «انبساط ابدی»؛ چراکه مطابق این کتاب، در قیامت کوهها از جا کنده شده و همانند غبار در هوا پراکنده، دریاها برافروخته، خورشید، ماه و ستارگان خاموش، آسمانها درهمپیچیده و در یککلام، آسمان و زمین به آسمان و زمین دیگری تبدیل میشوند. ازاینرو، بسیاری از مفسران از قدیم در مقام تفسیر آیه 104 سوره انبیاء آن را ناظر به پایان جهان و جمع شدن طومار آن پیش از قیامت دانستهاند.
برای مطالعه بیشتر:
مهدیزاده لهاش، فاطمه و سید معصوم حسینی، «نظریه انقباض جهان از منظر قرآن (با محوریت آیه 104 سوره انبیاء)»، مطالعات قرآن و علم، دوره 6، ش 11، شهریور 1401 ش، صص 179-212.
پینوشتها:
1. سوره انبیاء، آیه 104.
2. در آیه 67 سوره زمر نیز به این موضوع اشاره شده است:«وَ مٰا قَدَرُوا اَللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ اَلْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَهِ وَ اَلسَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ؛ و خدا را آنگونه که سزاوار اوست نشناختند، درحالیکه زمین در روز قیامت یکسره در قبضه قدرت اوست و آسمانها هم درهمپیچیده به دست اوست؛ منزّه و برتر است ازآنچه با او شریک میگیرند.»
3. قرشی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، 1371 ش، ج4، ص 257.
4. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1368 ش، ج7، ص 150.
5. تیمی، یحیی بن سلام، تفسیر یحیی بن سلام التیمی البصری القیروانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، چاپ اول، 1425 ق، ج1، ص 349.
6. طبرانی، احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن، دار الکتاب الثقافی، چاپ اول، 2008 م، ج4، ص 319.
7. ماتریدی، محمد، تأویلات أهل السنه، بیروت، دار الکتب العلمی، 1426 ق، ج7، ص 380.
8. ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، 1422 ق، ج6، ص 312.
9. مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول، 1424 ق، ج5، ص 302.
10. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ دهم، 1371 ش، ج13، ص 513.
11. رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، 1387 ش، ج13، ص 228.
نظر شما