به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آغاز داستان سجده در برابر خداوند والا، به روایت آفرینش آدم(ع) میرسد. واژه سجده در زمره واژگان چندسویه و ژرفای قرآن کریم جای میگیرد. عالمان دینی در این نکته همعقیدهاند که سجده بر پروردگار متعال، ویژه آدمیان و فرشتگان نیست، بلکه همه موجودات هستی، از گیاه گرفته تا جانور و جماد را دربرمیگیرد. با این همه، درباره چگونگی و کیفیت سجده این گروه از موجودات، دیدگاههای مختلفی وجود دارد.
بنابر روایت ایکنا، به همین سبب و بهمناسبت روز ملی گل و گیاه، در یادداشت پیشرو مروری خواهیم داشت بر چگونگی سجده گیاهان در برابر خداوند متعال و با بررسی آرای مفسران در این باره، معنای حقیقی سجده گیاه را تبیین خواهیم کرد.
اقسام سجده از نگاه مفسران
پیش از دستیابی به حقیقت، باید دیدگاههای مفسران را درباره انواع سجده گیاهان (و البته حیوانات و جمادات) بررسی کرد. آنان در این خصوص سه نظریه اصلی مطرح کردهاند:
سجده تکوینی: بسیاری از مفسران شیعه و سنی با استناد به آیه «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یَسْجُدَانِ» (سوره الرحمن، آیه ۶)، سجده موجودات را همان انقیاد و تسلیم در برابر مقدرات الهی و ناتوانی از تخلف دانستهاند. در تفسیر القرآن المجید که بر مبنای روش تفسیری شیخ مفید تألیف شده، چنین آمده است: «مراد از سجده حیوانات و جمادات، آن است که در برابر فرمان خداوند، تسلیماند و برای آنان، امکان سرپیچی از فعل خداوند وجود ندارد و آنان مطیع خداوند هستند.»
علامه طباطبایی(ره) نیز در المیزان نوشته: «مراد از سجده آنان، خضوع و انقیاد است که همان سجده تکوینی و تذلل و اظهار کوچکی در مقابل عزت و کبریای خدای ـ عز و جل ـ تحت قهر و سلطنت اوست» و افزوده: «نجم و شجر، رگ و ریشه خود را برای جذب مواد عنصری زمین میدوانند و همین سجده آنهاست.» بر این اساس، سجده گیاه (و حیوان و جماد) از جنس تکوین و انجام وظیفه در نظام خلقت است که هیچ موجودی توان سرپیچی از آن را ندارد. این معنا مورد پذیرش همه مفسران است.
سجده دلالت: گروهی دیگر از مفسران بر این باورند که موجودات با حدوث خود، انسان را بهسوی صانع خود راهنمایی میکنند و معنای سجده موجودات همین است.
در جامعالبیان (تفسیر طبری) آمده: «هر موجودی به وحدانیت خدا... هدایت میکند؛ زیرا نشانهای از آثار صنع اوست.» مؤلف التبیان، شیخ طوسی نیز چنین نگاشته است: «در سجده نجم و شجر، نشانهای است که دلیل بر حدوث و ایجاد آنهاست... خضوع در برابر خداوند بزرگ بر آنان واجب است.»
نیز در الغدیر آمده: «شهادت تکوینی، از هیچ موجودی جداییپذیر نیست. آیه قرآن میفرماید: «شَهَدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» (سوره آلعمران، آیه ۱۸)؛ یعنی همه مخلوقات... به وحدانیت او شهادت میدهند...» به این ترتیب، گیاه و دیگر موجودات افزون بر نقش تکوینی، با نشانههای خود انسان را به خالق هستی و یکتاپرستی فرامیخوانند و با تأمین نیازهای او (همچون تغذیه) زمینه عبادت را فراهم میآورند.
سجده حقیقی: دستهای دیگر به سجدهای واقعی و همراه با شعور برای گیاه، حیوان و جماد معتقدند. در الجامع لاحکام القرآن از قشیری نقل است: «سجده خورشید، سجده حقیقی و لازمه آن، وجود حیات و عقل در آن است.» قشیری میگوید: «کوه همراه داوود تسبیح میگفت و داوود آن را درک میکرد... .»
در تفسیر الصافی آمده: «بعضی از اهل معرفت گفتهاند: امثال این آیات، بیانکننده آن است که همه عالم، مقام شهود و عبادت است. همه موجودات نیروی اندیشه دارند... .» میبدی نیز معتقد است موجودات دارای سجده حقیقیاند، ولی عقل بشر از درک آن قاصر است.
شارح فصوصالحکم نوشته: «همچنان که ظاهر انسان ثنا میگوید، ظاهر عالم نیز از انسان و حیوان و نبات و جماد... ثنا میگویند...» و نیز: «هر یک از اجزای عالم، خواه جماد باشد و خواه حیوان، حیات و فهم و علم و اراده و نطق دارند.»
ملاصدرا معتقد است: «هر یک از اجسام با زبان خاص خود، خداوند را تسبیح میگویند.» خداوند در قرآن میفرماید: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِیحَهُ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِمَا یَفْعَلُونَ؛ آیا ندانستهای که هر که در آسمانها و زمین است و پرندگان بالگشوده، خدا را تسبیح می گویند؟ به یقین هر یک نماز و تسبیح خود را میداند و خدا به آنچه انجام میدهند، داناست.»
در تفسیر نور آمده: «با استناد به اینکه خداوند از سجود سایهها نیز سخن گفته، «وَلِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَکَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ؛ همه کسانی که در آسمانها و زمین هستند، از روی میل و رغبت یا بیمیلی و کراهت و نیز سایههایشان بامداد و شامگاه برای خدا سجده میکنند.» (سوره رعد، آیه ۱۵) در حالی که سایه نیروی عقل ندارد، میتوان نتیجه گرفت که همه موجودات عالم دارای سجده هستند.»
برخی مفسران سجده حقیقی گیاه، حیوان و جماد را کاملاً پذیرفتنی میدانند و چنین استدلال میکنند که سجده جمادات، شگفتآورتر از خشیت سنگ در برابر خدای متعال نیست که در قرآن آمده است و ما باید در برابر این تعالیم، تسلیم باشیم و به آن ایمان داشته باشیم؛ گرچه از کیفیت آن آگاه نشویم، اشاره به آیه «... وَ إِنَّ مِنْهَا لَمَا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ...؛ و پارهای از آنها از ترس خدا سقوط میکند.» (سوره بقره، آیه ۷۴)
از مجموع این آرا برمیآید که گیاه، حیوان و جماد نیز مانند انسان، سجدهای واقعی و آگاهانه دارند و با احساس و شعور خود، خدا را عبادت میکنند. این نوع سجده غیر از سجده تکوینی (انجام وظیفه) و سجده دلالت (به منظور راهنمایی انسان) است.
هر موجودی به اندازه ظرفیت وجودی خود در برابر حق فروتنی میکند و از اینرو، همه پدیدههای هستی از سجده واقعی برخوردارند. بر این اساس میتوان چنین نتیجه گرفت که قرآن کریم از سجدهای سخن گفته که درک آن از توان عموم مردم بیرون است؛ سجدهای حقیقی و همراه با ادراک به تناسب ظرفیت وجودی گیاه و دیگر موجودات. این سجده فقط برای پیامبر(ص)، امامان(ع) و برخی انسانهای خودساخته در وضعیتی خاص و به اذن الهی آشکار میشود. حال چگونه ممکن است همه موجودات عالم، از گیاه گرفته تا جانور و جماد، با نوعی درک و شعور، در برابر خداوند متعال سجده و عبادت کنند؛ ولی انسان که برترین موجود عالم و محبوب خداوند است، از طاعت او سرپیچی کند؟
نظر شما