به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در سبک زندگی اسلامی، همانگونه که بر رفتار شایسته و حمایت از افراد دارای معلولیت تأکید شده است، توجه به جنبه سلبی رفتار با آنان و شناخت «نبایدها» نیز اهمیت ویژهای دارد. آموزههای اسلامی با نگاهی مبتنی بر کرامت انسانی، هرگونه رفتار آزاردهنده، تحقیرکننده یا تبعیضآمیز نسبت به افراد دارای معلولیت را نادرست میداند.
بنابر روایت الشیعه، در این نوشتار، مهمترین نبایدهای رفتاری با معلولان با استناد به آیات قرآن کریم و روایات اهلبیت(ع) بررسی میشود.
نبایدها در رفتار با معلولین
خشمگین نکردن معلولان
یکی از موارد مهم در رفتار با افراد دارای معلولیت، پرهیز از اقداماتی است که موجب ناراحتی و خشم آنان میشود. فرد معلول ممکن است به دلیل شرایط و مشکلات خاص خود، نسبت به برخی رفتارها حساستر باشد و با کوچکترین ناراحتی واکنش نشان دهد. پرستاران و مراقبان آگاه نیز این مسئله را مورد توجه قرار میدهند و به توصیه امام صادق(ع) عمل میکنند که فرمود: «بیمار را خشمگین و عصبانی نکنید».[1]
پرهیز از آزار و اذیت
آزار ندادن افراد دارای معلولیت و دیگر برادران و خواهران ایمانی، از توصیههای جدی آموزههای دینی است. قرآن کریم درباره پیامد آزار مؤمنان میفرماید: «کسانی که مردان و زنان مؤمن را بی آنکه گناهی کرده باشند میآزارند، تهمت و گناه آشکاری را به دوش میکشند».[2]
رسول خدا(ص) نیز درباره ارزش آزار نرساندن به دیگران فرمودهاند: «به مردم آزار نرسان که بیآزاری صدقهای است که برای خودت میپردازی».[3] ایشان در روایت دیگری میفرمایند: «جبرئیل به من گفت شرافت مؤمن، نماز شب اوست و عزت او، آزار نرساندن به مردم است».[4]
در روایتی دیگر از پیامبر اکرم(ص) آمده است: «هر که مؤمنی را بیازارد، مرا آزار داده است».[5] همچنین درباره ناراحت کردن برادر ایمانی فرمودند: «هر که مؤمنی را اندوهناک سازد و سپس دنیا را به او بدهد، گناهش بخشوده نمیشود و در برابر آن پاداشی نمیبیند».[6]
ایشان همچنین فرمودند: «هر که در دیدار برادر دینیاش کاری کند تا او ناراحت شود، خداوند نیز در روز دیدارش او را ناراحت میکند».[7] امام زینالعابدین(ع) نیز میفرمایند: «آزار نرساندن نشانه کمال خرد است و مایه آسایش تن در دنیا و آخرت است».[8]
امام صادق(ع) نیز درباره پیامد آزار رساندن به برادر دینی میفرمایند: «خداوند عزوجل فرموده است هر که بنده مؤمن مرا بیازارد، به من اعلان جنگ میدهد».[9]
پرهیز از تجسس
تجسس درباره علت معلولیت افراد، از جمله رفتارهایی است که میتواند موجب ناراحتی و رنجش آنان شود و باید از آن پرهیز کرد. در آموزههای دینی نیز تجسس و جستوجو در امور پنهان دیگران به صراحت مورد نهی قرار گرفته است. خداوند متعال در قرآن کریم، مؤمنان را از سرک کشیدن در زندگی دیگران و تجسس در امور آنان نهی کرده است.[10]
رسول خدا(ص) درباره پیامد جستوجو در عیوب پنهان افراد میفرمایند: «ای گروهی که به زبان اسلام آوردید و ایمان به قلب شما وارد نشده! نکوهش نکنید مسلمانان را و جستجو نکنید قبایح پنهان آنان را؛ زیرا کسی که زشتیهای آنان را جستجو کند، خداوند جستجو کند زشتیهای او را و کسی را که خدا جستجوی زشتیهای او کند، رسوا کند او را؛ اگرچه در خانهاش باشد».[11]
پیامبر اکرم(ص) در سخنی دیگر میفرمایند: «من مأمور نیستم که دلهای مردم را بکاوم و درونشان را بشکافم».[12] این سخن نشان میدهد که انسان نمیتواند به بهانه دین یا پاسداری از ارزشهای اخلاقی و اجتماعی، به حریم خصوصی و حیثیت دیگران تعرض کند.
امام صادق(ع) نیز درباره پیامد تفتیش و کنجکاوی در زندگی دیگران فرمودهاند: «از دین و آیین مردم پرسوجو مکن که بیدوست میمانی».[13]
پرهیز از غیبت
بازگو کردن عیوب افراد دارای معلولیت، بهویژه در مواردی که نقص یا معلولیت آنان آشکار نیست، از رفتارهای ناپسند و ممنوع در آموزههای اسلامی است. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «ای کسانی که ایمان آوردهاید … هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند. آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! به یقین همه شما از این امر کراهت دارید، تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبهپذیر و مهربان است».[14]
در سخنان اهلبیت(ع) نیز بر حفظ آبروی مؤمن تأکید فراوان شده است. رسول خدا(ص) در این زمینه میفرمایند: «درهمی که انسان از ربا به دست میآورد، گناهش نزد خدا از ۳۶ زنا بزرگتر است و از هر ربا بالاتر، آبروی مسلمان است».[15]
بر این اساس، ریختن آبروی یک مسلمان از طریق غیبت یا آشکار کردن عیب و امر پنهان او، گناهی بسیار سنگین به شمار میرود؛ چنانکه در این روایت، اهمیت آبروی مسلمان حتی فراتر از گناه ربا دانسته شده است.
پرهیز از به انزوا کشاندن
یکی دیگر از نبایدهای مهم در رفتار با افراد دارای معلولیت، بهویژه برای خانواده و اطرافیان آنان، جلوگیری از منزوی کردن این افراد است. امام باقر(ع) در تفسیر آیه ۶۱ سوره نور درباره شرایطی که پیش از اسلام در جامعه مدینه وجود داشت، میفرمایند: «سبب نزول آیه آن بود که مردم مدینه پیش از آنکه مسلمان شوند، نابینایان و لنگها را از خود جدا میکردند و با ایشان همسفره و همغذا نمیشدند و با آنکه در میان آنها انصار بودند و مورد احترام و تکریم عمومی قرار داشتند، میگفتند نابینا غذا را نمیبیند و لنگ قدرت نشستن و تکیه کردن بر سفره و طعام را ندارد و شخص بیمار مانند آدم سالم نمیتواند غذا بخورد. روی این منطق و عقیده آنها را در گوشه خانه جای داده و جداگانه طعام میدادند. همین که رسول خدا(ص) وارد مدینه شدند، موضوع تغذیه نابینایان و بیماران را پرسیدند. این آیه بر آن حضرت نازل شد».[16]
خداوند در پاسخ به این نگاه نادرست میفرماید: «بر نابینا و لنگ و بیمار گناهی نیست (که با شما همغذا شوند) و بر شما نیز گناهی نیست که از خانههای خودتان غذا بخورید… بر شما گناهی نیست که به طور دستهجمعی یا جداگانه غذا بخورید».[17]
پرهیز از بیاحترامی
احترام به شأن و کرامت انسانی افراد دارای معلولیت نیز از اصول مهم اخلاقی در آموزههای اسلامی است. یکی از آیاتی که به جایگاه انسانی افراد دارای معلولیت، بهویژه نابینایان، توجه دارد، آیات سوره عبس است. برخی مفسران این سوره را با عنوان «اعمی» به معنای نابینا نیز نامگذاری کردهاند.
این سوره که در مکه نازل شده، ماجرای ورود فردی نابینا به مجلسی را روایت میکند که سران و بزرگان قریش در حضور رسول خدا(ص) گرد آمده بودند. این فرد نابینا، عبدالله بن ام مکتوم بود که پس از ورود به مسجد، با صدای بلند رسول خدا(ص) را صدا میزد و میگفت: ای رسول خدا! کجایی؟ از تو پرسشی دارم.
یکی از افراد حاضر در جمع از رفتار ابن ام مکتوم ناراحت شد، چهره درهم کشید و روی خود را برگرداند. خداوند متعال چنین برخوردی با فرد نابینا را نمیپسندد و در این سوره بهشدت از این نوع رفتار انتقاد میکند. در مقابل، فرد نابینا با صفات ارزشمندی توصیف میشود و شخصی که از او روی برگردانده و اظهار ناراحتی کرده است، مورد توبیخ قرار میگیرد.[18]
امام صادق(ع) نیز درباره پیامد آزار رساندن به مؤمن میفرمایند: «خدای عزوجل فرموده است که هر کس بنده مؤمن مرا برنجاند باید بداند که به جنگ من آمده است و هر کس بنده مؤمن مرا گرامی بدارد، از خشم من در امان است».[19]
آن حضرت همچنین میفرمایند: «هر که در برادر خود امر ناخوشایندی بیند و بتواند او را از آن بازدارد و چنین نکند، به او خیانت کرده است».[20]
در روایت دیگری نیز آمده است: «هر کس مؤمنی – تهیدست یا توانگر – را خوار گرداند، پیوسته خدای عزوجل او را خوار دارد و بر او خشمناک باشد؛ تا وقتی که از خوار کردن آن مؤمن بازگردد».[21]
پرهیز از تبعیض
پرهیز از تبعیض، بهویژه در میان فرزندان خانواده، از دیگر اصول مهم در تعامل با افراد دارای معلولیت است. والدین باید هنگام رفتار با فرزندان، نسبت به پیامدهای بیتوجهی یا تفاوتگذاری نادرست حساس باشند؛ زیرا تبعیض میتواند آثار نامطلوبی بر روابط میان اعضای خانواده بر جای بگذارد.
رسول خدا(ص) درباره عدالت میان فرزندان فرمودهاند: «از خدا بترسید و میان فرزندانتان به عدالت رفتار کنید همانگونه که میخواهید با شما به نیکی رفتار کنند».[22] پیامبر اکرم(ص) حتی در میزان ابراز محبت نیز بر رعایت عدالت تأکید کرده و فرمودهاند: «همانا خداوند دوست دارد میان فرزندان خود به عدالت رفتار کنید، حتی در بوسیدن».[23]
از این رو، پدر و مادر باید تلاش کنند با فرزندان خود عادلانه رفتار کنند. اگر به هر دلیلی یکی از فرزندان را بیشتر دوست دارند، نباید این تفاوت علاقه را در برابر دیگر فرزندان آشکار کنند.
استاد مرتضی مطهری درباره آثار تبعیض میان فرزندان میگوید: «وقتی والدین میان فرزندان غذا و میوه و شیرینی تقسیم میکنند، فکر و قضاوت بچهها و تأثراتی که در این گونه موارد پیدا میکنند، با فکر و قضاوت پدر و مادر و نوع تأثری که به آنها دست میدهد فرق دارد.
آن احساسی که بچهها از یکدیگر دارند این است که هر کدام از آنها اگر ببیند سهم او از میوه یا غذا یا شیرینی یا لباس از سهم دیگری کمتر است، ناراحت میشود، قهر میکند، گریه میکند و چون احساس مظلومیت و محرومیت میکند، در صدد انتقام بر میآید.
بنابراین لازم است پدران و مادرانی که به سعادت فرزندانشان علاقمند هستند و میل دارند بچههایشان از کودکی روحیه سالم داشته باشند، از اول هیچ گونه تبعیضی میان آنها قایل نشوند. تبعیض، بذر اختلاف کاشتن است؛ بذر حسادت کاشتن و بذر انتقام کاشتن است؛ تبعیض سبب میشود هم روح آن بچه محروم فشرده و آزرده و ناراحت بشود و هم آن بچه عزیز کرده، متکی به غیر، ضعیف النفس، زودرنج، لوس و ننر بار بیاید».[24]
نتیجهگیری
آموزههای اسلامی بهروشنی بر پرهیز از خشمگین کردن، آزار و اذیت، تجسس، غیبت، منزوی کردن، بیاحترامی و تبعیض نسبت به افراد دارای معلولیت تأکید دارند و چنین رفتارهایی را ناسازگار با کرامت انسانی و ارزشهای ایمانی میدانند.
مرور این نبایدهای رفتاری نشان میدهد که حفظ آبرو، عزت و جایگاه اجتماعی افراد دارای معلولیت تنها یک وظیفه اجتماعی نیست، بلکه از منظر آموزههای دینی نیز اهمیت ویژهای دارد. رعایت این اصول میتواند به شکلگیری روابطی مبتنی بر احترام و کرامت و در نهایت جامعهای اخلاقمحور بر اساس آموزههای اسلامی کمک کند.
پینوشتها
[1] شبر، حق الیقین فی معرفة اصول الدین، ج ۲، ص ۱۰۵.
[2] احزاب/58.
[3] مجلسی، بحارالانوار، ج75، ص54، ح19.
[4] ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص471.
[5] مجلسی، بحارالانوار، ج67، ص72، ح40.
[6] مجلسی، بحارالانوار، ج75، ص150.
[7] ابن بابویه، ثواب الاعمال، ص182.
[8] حرانی، تحف العقول، ص283.
[9] کلینی، کافی، ج2، ص350، ح1.
[10] حجرات/1.
[11] کلینی، کافی، ج2، ص354.
[12] متقی هندی، کنز العمال، ج ۱۱، ص ۳۱۱، ح ۳۱۵۹.
[13] مجلسی، بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۲۵۳، ح ۱۰۹.
[14] حجرات/ ۱۲.
[15] مجلسی، بحار الانوار، ج ۷۲، ص۲۲۲.
[16] بروجردی، تفسیر جامع، ج4، ص517.
[17] نور/61.
[18] نوری، رابطه شهروندی و معلولیت از منظر قرآن و روایات، ص362.
[19] کلینی، کافی، ج ۲، ص ۳۵۰.
[20] مجلسی، بحارالانوار، ج ۲، ص ۶۵.
[21] کلینی، کافی، ج ۲، ص ۳۵۱.
[22] مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۰۱، ص ۹۲.
[23] متقی هندی، کنز العمال، ج ۱۵، ص ۴۴۵.
[24] مطهری، مجموعه آثار، ج23، ص739.
فهرست منابع
قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، منشورات الرضی، 1368ش.
ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1413ق.
ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول، تحقیق علی اکبر غفاری، چ2، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1404ق.
بروجردی، محمد ابراهیم، تفسیر جامع، تهران، کتابخانه صدر، 1366ش.
شبر، عبدالله، حق الیقین فی معرفه اصول الدین، قم، چاپ اسلامیه، بی تا.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، دارالاضوا، 1413ق.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، 1376ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفا، 1403ق.
متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، موسسه الرساله، 1409ق.
نوری، محمد، رابطه شهروندی و معلولیت از منظر قرآن و روایات، مجموعه مقالات اولین کنگره حقوق شهروندی با رویکرد فرهنگی، تهران، دبیرخانه کنگره حقوق شهروندی، دی1396ش.
نظر شما