به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «متن کامل رسائل اخوانالصفا» را نمیتوان صرفاً انتشار دوباره یک اثر کهن دانست؛ این مجموعه در واقع تلاشی برای زنده کردن گفتوگویی دیرینه درباره نسبت میان علم، ایمان، فلسفه و شیوه زندگی انسان است؛ گفتوگویی که قرنها پیش در جهان اسلام شکل گرفت و همچنان موضوعی قابل تأمل به شمار میرود.
رسائل اخوانالصفا؛ میراث یک محفل فکری مرموز
بنابر روایت مهر، کتاب «متن کامل رسائل اخوانالصفا» مجموعهای از نوشتههای یکی از ناشناختهترین و در عین حال اثرگذارترین جریانهای فکری سدههای میانی تمدن اسلامی است. عنوان کامل این اثر «رسائل اخوانالصفا و خلانالوفا و اهلالعدل و ابناءالحمد» است.
رسائل به گروهی از اندیشمندان نسبت داده میشود که در قرن چهارم هجری در بصره و بغداد فعالیت داشتند. این گروه هویت و نام اعضای خود را پنهان میکردند و همین ناشناختگی، یکی از دلایل ماندگاری رازآلودگی پیرامون آنان است.
اندیشههای اخوانالصفا طی قرنها بر حوزههایی مانند فلسفه اسلامی، اخلاق، کلام، علوم طبیعی، موسیقی و ریاضیات اثر گذاشت. آنان را میتوان اعضای یک محفل فکری سری دانست که در دوره شکوفایی تمدن اسلامی، رویکردی فلسفی و عرفانی به مسائل انسان و جهان داشتند.
درباره وابستگی مذهبی این گروه اتفاقنظر وجود ندارد و دیدگاههای مختلفی درباره آن مطرح شده است. با این حال، بسیاری از پژوهشگران اندیشه اخوانالصفا را به سنت فکری اسماعیلی نزدیک میدانند. اهمیت این مجموعه البته تنها به چنین وابستگیهایی محدود نمیشود؛ یکی از مهمترین ویژگیهای اندیشه آنان، تلاش برای ایجاد ارتباط میان شاخههای مختلف دانش و کاهش تعارضهای فکری و دینی بود.
تلاش برای آشتی دادن دین و فلسفه
در نگاه اخوانالصفا، شریعت اسلامی و حکمت یونانی دو مسیر متعارض و مقابل یکدیگر نبودند، بلکه میتوانستند در مسیر دستیابی به حقیقت مکمل یکدیگر باشند.
رسائل اخوانالصفا را از این منظر میتوان تلاشی آگاهانه برای نزدیک کردن فلسفه به دین و زدودن بدبینیها و سوءتفاهمها نسبت به فلسفه دانست. آنان میکوشیدند نشان دهند که دانش عقلی و آموزههای دینی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند.
این نگاه در ساختار خود رسائل نیز دیده میشود. مجموعه شامل ۵۲ رساله است که در چهار بخش اصلی تنظیم شدهاند: ریاضیات، منطق، علوم طبیعی و فلسفه و الهیات یا علوم روحانی.
موضوعات این رسالهها دامنه گستردهای دارد؛ از عدد، هندسه، نجوم و موسیقی گرفته تا طبیعت، گیاهان، حیوانات، نفس انسان، اخلاق، سیاست و مراتب وجود.
به همین دلیل، رسائل اخوانالصفا را میتوان اثری دانشنامهای در فرهنگ اسلامی دانست؛ مجموعهای که بسیاری از علوم و هنرهای زمان خود را در کنار یکدیگر قرار داده و در پی ارائه تصویری یکپارچه از جهان و انسان بوده است.
دانش فقط برای دانستن نیست
یکی از ویژگیهای قابل توجه رسائل اخوانالصفا، شیوه بیان ادبی و بلاغی آنهاست. این نوشتهها صرفاً متون آموزشی و علمی نیستند؛ نویسندگان تلاش کردهاند مطالب علمی و فلسفی را با زبانی جذاب، منظم و اقناعکننده ارائه کنند تا مخاطب علاوه بر دریافت دانش، با شیوه استدلال و نگاه آنان به جهان نیز همراه شود.
از همین رو، این مجموعه برای گروههای مختلفی اهمیت دارد؛ از تاریخنگاران علم گرفته تا پژوهشگران نثر عربی و کسانی که درباره چگونگی انتقال دانش در تمدن اسلامی مطالعه میکنند.
البته ناشناس ماندن نویسندگان و مشخص نبودن دقیق زمان نگارش رسائل، در کنار جذابیت تاریخی، کار پژوهش درباره خاستگاه و فضای فکری شکلگیری این مجموعه را نیز دشوار کرده است.
از موسیقی تا رابطه جهان کوچک و جهان بزرگ
در میان موضوعات مطرحشده در رسائل، موسیقی و علوم طبیعی جایگاه ویژهای دارند. اخوانالصفا در بررسیهای خود درباره علوم، از میراث فلسفی یونان نیز بهره گرفتهاند؛ از جمله از سنت فکری مرتبط با اندیشمندانی مانند اقلیدس و نیکوماخوس. با این حال، آنان صرفاً به انتقال این میراث بسنده نکردند و تلاش کردند آن را از منظر فکری خود بازخوانی و گسترش دهند.
پنجمین رساله از بخش ریاضیات به موسیقی اختصاص دارد. در این رساله، موسیقی تنها به عنوان هنری برای شنیدن بررسی نمیشود، بلکه تلاش نظری برای شناخت نظم صوتی و ارتباط آن با ساختار کلی جهان صورت میگیرد.
در بخش علوم طبیعی نیز مطالعه طبیعت نقطه آغاز قرار میگیرد و سپس از طریق مشاهده و تأمل، روابط نمادین و عددی میان اجزای جهان مورد توجه قرار میگیرد.
در بررسی گیاهان نیز موضوعاتی همچون شکل، ساختار، رشد و جایگاه آنها در نظام کلی هستی مطرح میشود.
مقصد نهایی؛ سعادت نفس
با این حال، هدف اخوانالصفا تنها گردآوری و انباشتن اطلاعات و دانشهای گوناگون نبود. در نگاه آنان، دانش باید انسان را به «سعادت نفس» نزدیک کند.
از این منظر، شناخت علوم و جهان طبیعی، زمانی ارزشمند است که به اصلاح اخلاق، شناخت نظم هستی و حرکت انسان به سوی کمال منجر شود. انسان با شناخت جهان، پالایش اخلاقی و درک نظم حاکم بر هستی میتواند مسیر رشد و کمال را طی کند.
بنابراین، پروژه فکری اخوانالصفا را نمیتوان صرفاً یک برنامه آموزشی یا فلسفی دانست. این پروژه در عین حال طرحی برای اصلاح فرد و جامعه بود؛ طرحی که در آن عقل، دین، اخلاق و زندگی مسالمتآمیز در کنار یکدیگر قرار میگرفتند.
آرمان آنان کاهش اختلافهای دینی و فکری و رسیدن به نوعی همدلی و هماهنگی انسانی بر پایه دانش و شناخت بود.
انتشار مجموعه کامل رسائل در چهار جلد
«متن کامل رسائل اخوانالصفا» در چهار جلد از سوی انتشارات مولی منتشر شده است. ترجمه این مجموعه را محمدعلی عسگری بر عهده داشته، مقدمه آن به قلم طه حسین است و سیدحسین نصر نیز پیشگفتار و تقریظی بر آن نوشته است.
اهمیت انتشار این مجموعه در فارسی، تنها به در دسترس قرار گرفتن یک متن تاریخی محدود نمیشود؛ این اثر امکان بازخوانی یکی از متون بنیادین تاریخ اندیشه اسلامی را در قالب مجموعهای منسجم فراهم میکند و مخاطب امروز را با بخشی مهم از میراث فکری تمدن اسلامی دوباره روبهرو میسازد.
رسائل اخوانالصفا از این جهت برای روزگار امروز نیز قابل توجه است که نشان میدهد در سنت فکری تمدن اسلامی، جریانهایی وجود داشتهاند که به جای قرار دادن دین و عقل در برابر یکدیگر، در پی ایجاد پیوند و گفتوگو میان آنها بودهاند.
از این منظر، «متن کامل رسائل اخوانالصفا» را میتوان احیای یک گفتوگوی قدیمی اما همچنان زنده درباره علم، ایمان، فلسفه و زندگی انسانی دانست.
این کتاب در چهار جلد و با قیمت ۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان عرضه شده و میتواند برای کتابخانههای تخصصی، پژوهشگران حوزه فلسفه اسلامی و تاریخ علم و همچنین علاقهمندان به میراث فکری و علمی تمدن اسلامی، اثری قابل توجه باشد.
نظر شما