اسماعیل خلیلی: نشست روز سهشنبه یکم بهمن ماه گروه علمی- تخصصی جامعهشناسی علم و معرفت انجمن جامعهشناسی ایران، به گفتوگو درباره "مسائل جامعهشناسی شناخت" (یا همان جامعهشناسی معرفت) اختصاص داشت. این نشست که بنا بود با حضور منوچهر آشتیانی، محمدعلی مرادی و بیژن عبدالکریمی برگزار شود با تغییری در برنامه خود مواجه شد و ابراهیم توفیق به جای عبدالکریمی به ایراد سخنرانی پرداخت. آنچه در زیر میآید گزارش اولین سخنرانی این جلسه است که به بحث منوچهر آشتیانی اختصاص دارد.
دبیر گروه جامعهشناسی علم و معرفت در ابتدا، سخنرانان این نشست را اینگونه معرفی کرد: منوچهر آشتیانی، فارغالتحصیل و دارای دکترای فلسفه و جامعهشناسی از دانشگاه هایدلبرگ که اکنون در پنجمین دهه تألیف، تحقیق و تدریس در این حوزه به سر میبرد و تاکنون کتب متعددی درباره "جامعهشناسی شناخت" تألیف و منتشر کرده است؛ محمد علی مرادی فارغالتحصیل فلسفه از دانشگاه برلین که سالهاست درباره مسائل اندیشه در ایران به تحقیق و تفحص مشغول است؛ و ابراهیم توفیق فارغالتحصیل و مدرس پیشین دانشگاه فرانکفورت که سالیانی چند است علاوه بر تحقیق و تفحص، به تدریس جامعهشناسی شناخت نیز در دانشگاههای ایران اشتغال دارد.
سخنران اول، منوچهر آشتیانی، سخنرانی خود در این نشست را به تشریح مسائلی که به پیدایش جامعهشناسی شناخت منتهی شدند و مسائلی که از این رهگذر به این رشته راه یافتند، اختصاص داد و بحث خود را مقدمهای بر موضوع مسائل جامعهشناسی شناخت دانست. وی دو نوع جامعهشناسی شناخت را به طور کلی "نقد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی خِرَد انسانی" و "جامعهشناسی دانشگاهی شناخت" دانست که آغازگاه آن در مجموعه مکاتبات امیل دورکیم و ژروزالم قابل بررسی است. او در عین حال، تصریح کرد پرسشی که این دو متفکر در پی پاسخ بدان بودند، این بود که آیا میتوان شناختهای انسانی را مورد جامعهشناسی قرار داد و اگر بلی، چگونه؟
وی ادامه داد: شناخت انسانی از دیر باز مورد بررسی و موضوع شناخت و تأمل بوده است؛ یعنی پرسشهای معرفتشناسانه در حکمت و فلسفه قدیم مطرح بوده و تا همین امروز هم ادامه یافته است؛ اما بین انواع این معرفتشناسیها تفاوتهایی به لحاظ موضوع بررسی وجود دارد.
آشتیانی این تفاوتها را به طور مقدماتی میان روانشناسی فکر، اپیستمولوژی، نورولوژی و جامعهشناسی شناخت دانست و در عین حال، جامعهشناسی شناخت را به عنوان «رابطه دیالکتیکی فعالیت نظری و عملی انسانها با نظام واقعیات ذهنی و عینی» تعریف و تشریح کرد. او در این زمینه، تاریخ اندیشههایی که به این نوع از معرفت راه بردهاند، را از منظر یکی از بنیانگذاران این رشته، کارل مانهایم اینگونه برشمرد؛ نخست، مرحله خود متعالی سازی فکر (یا ذهن)، دوم، مرحله مطلقانگاری عقل، سوم، ارجاع فکر به امر خاص و مطلقگونهای چون مناسبات اجتماعی و در نهایت، تئوریزه کردن (شدن) رابطه فوقالذکر در جامعهشناسی شناخت.
آشتیانی در ادامه، پس از شرح مختصر این مراحل و گذر از مبحث مراحلی (مانند نظریه گرونوالد) که در تعیـن مسائل جامعهشناسی معرفت نقش داشتهاند، فهرست آنچه که میتوانند به صورت بسیار کلی، هم موضوعات مورد بحث و هم مسائل نظری مورد توجه جامعهشناسی شناخت معرفی شوند را بدین ترتیب معرفی کرد: "نسبت اجتماعی اندیشه و جامعه"، "تعین اجتماعی عقل (ناب، منفرد، محض و انتزاعی نبودن عقل)"، "صیرورت تاریخ مناسبات اجتماعی: جامعه همان تاریخ است؛ در وقفههای مشخص"، "اصل شیئیتانگاری (شوزیته دورکیمی) موضوع مطالعه، به عنوان امر بیرونی و قابل شناخت"، "موضوعیت تجربه زیست شده (اصل تجربه زیست شده وبری)" و "اصل شناخت مرایایی (چند منظرگی شناخت یا پرسپکتییویسیون مانهایمی)"
وی همچنین گفت که در ورای این گفتوگوها و نظریههای با اهمیتی که هر یک نقشی مهم در شکلگیری مسائل جامعهشناسی شناخت داشتهاند، باید گفت مادام که ما فقط بگوییم "بین جامعه و شناخت رابطه وجود دارد"، همانطور که بگوییم "میان طبقه یا گروه اجتماعی رابطه است"، هنوز تنها جز بیان یک استعاره، به هیچ توضیح دیگری نرسیدهایم و جامعهشناسی شناخت انجام ندادهایم.
او در عین حال، مهمترین مسأله عملی پیش روی جامعهشناسی شناخت را در شرایط کنونی و در سطح جهانی، برملا سازی و فاشگری بتسازی کنونی نظام سرمایهداری برشمرد، که به ویژه در صنعت فرهنگ و نظام رسانهای آن جریان دارد و به طور سیستماتیک به تقلیب و دگرگون نمایی واقعیتهای اجتماعی و اقتصادی جهان میپردازد.
آشتیانی در پایان سخنان خود، نتیجهگیری کرد که صرف نظر از همه مقدماتِ گاه ضروری، که ما را با چگونگی پدید آمدن مسائل جامعهشناسی شناخت آشنا میسازند، باید گفت که کلاً با دو رویکرد میتوان به این بحث وارد شد؛ یکی اینکه به بررسی علل وجودی و پیدایش این رشته بپردازیم؛ دیگر اینکه ماحصل جامعهشناسی شناخت و مسائل مورد بحث در آن، در گذشته و اکنون، را مورد ارزیابی قرار دهیم. او ورود به این مسأله را در نشستهای دیگری که در این زمینه برگزار میشود، امکانپذیر دانست.
نظر شما