۰ نفر
۱۳ آذر ۱۳۹۳ - ۱۵:۳۰
چرایی سقوط صفویه در یک کلام!

مدتی قبل مقاله ای در باره رستم الحکماء و باورهای او در باره مهدویت نوشتم که در همین وبلاگ می توانید ملاحظه بفرمایید. پیش از آن هم در «مهدیان دروغین» در باره صفویان و ادعاهای مهدی گرایانه نوشته بودم. دیگران هم البته مطالبی در این باره نوشته اند. اما یک جمله شاخص در این باره، برای اهالی وبلاگ محل تامل است. مقدمه ای کوتاه و آن یک جمله در پایانش... خواهد آمد.

در تاریخ میانی ایران، نخستین بار سربدارن بحث از پیشقراولی برای ظهور مهدی (ع) مطرح شد. تا پیش از آن شیعیان حکومت مستقلی نداشتند و شاید هم تأسیس حکومت را در دستور کار خویش نداشتند، چون قدرت کافی هم نداشتند. اما اکنون که قدرتی بدست آمده بود، اگر این قدرت ذاتا غصبی به نظر می آمد، اما به اعتبار پیشقراولی برای مهدی (ع) می توانست گونه‌ای از مشروعیت را داشته باشد. دولتی که انتظار را به نهایت نزدیک کند.

این وضعیت برای دولت صفوی هم مطرح بود و نظریه ای شد برای این امر که دولت صفویه، مقدمه ظهور مهدی (ع) است و متصل به آن خواهد شد.

بوداق منشی در جواهر الاخبار تعبیر «پیشرو مهدی آخر زمان» را برای شاه اسماعیل بکار برده است. این دیدگاه که حتی اسماعیل یا طهماسب، حکومت را به حضرت واگذار خواهند کرد، در متون صفوی آمده و حتی در حوالی سال 950 که قریب هزار سال هم از ظهور اسلام گذشته بود، در یک رساله بلکه دو سه رساله شرح این مطلب آمده است.

شاعری هم در این باره گفت:
امید است این دولت پایدار               به مهدی کشد ربقه اعتبار
عبارت «دولتنا فی آخر الزمان» که در روایتی هم ـ البته در قالب یک بیت شعر ـ آمده بود، و پیش از آن رئیس نوربخشیه هم به آن استناد کرده بود، باز زمینه برای این امر بود که این دولت به آخر الزمان نزدیک شده و دولت را تقدیم مهدی آل محمد (ص) خواهد کرد. در واقع، عبارت مزبور، منطبق بر دولت صفوی شده بود.

در برخی از نقلها از طهماسب با این عناوین یاد شده بود« قائد عسکر المهدی صاحب الزمان السلطان بن السطان ابوالمظفر شاه طهماسب الصفوی الحسینی بهادر خان».

حتی نوشته‌اند که طهماسب خواهر خود «سلطانم» را نگاه داشته بود تا وقتی حضرت ظهور کرد، او را به عقد ایشان درآورد. این نکته البته در یک سفرنامه فرنگی آمده و در منابع تاریخی ایرانی گویا به آن اشاره نشده است.

برخی از افراطی ها، حتی تا آنجا پیش رفتند که در باره خود طهماسب نیز ادعای مهدویت کردند، اما طهماسب که عاقل بود، این امر را نپذیرفت و طبق آنچه در متون تاریخی این دوره آمده، آنها را تنبیه کرد: سید حسن استرآبادی نوشته است: «و گويند در اين سال جمعى از قلندران بد اعتقاد به هم رسيده، نواب خاقان جنت مكان را به حضرت صاحب العصر و الزمان مخاطب كردند و «امام عصر» مى‏خواندند. نواب خاقان ايشان را طلب كرده، سئوال فرمودند. همگى اظهار عقيدت و اخلاص نمودند و اسناد مهدويت به آن حضرت دادند و سر ارادت بر خاك قدم او گذاشتند. نواب خاقان به دلايل عقلى و برهان نقلى خاطر نشان نتوانست نمود و از اين عقيده فاسد باز نگشتند. بالاخره سر ايشان را به تخماق خرد كردند». به هر حال این ماجرا سر درازی دارد و تا پایان صفویه همچنان محل بحث بود.

 

رسول جعفریان

شاید بتوان گفت در اواخر صفویه، این مساله، بیشتر از دوره اول صفوی، مطرح شد و شاهان صفوی ـ با تاکید برخی از علما ـ مطمئن بودند که دولتشان سقوط نکرده و حتما و لابد بدست حضرت مهدی (ع) خواهد رسید.

رستم الحکما بعدها در نیمه دوره قاجار در باره علامه مجلسی نوشت:

«آن جنت آرامگاهی به دلایل و براهین آیات قرآنی حکم های صریح نمود که سلسله جلیله ملوک صفویه، نسلا بعد نسل به ظهور قائم آل محمد (عج) خواهد رسید. از این احکام قوی دل شدند و تکیه بر این قول نمودند و سررشته مملکت داری را از دست رها نمودند». (رستم التواریخ، ص 98- 99).

البته و معمولا، حرفهای رستم التواریخ را جدی نمی گیرند، ولی شاید بهتر باشد در آن تامل کنیم.

رسول جعفریان

کد خبر 388495

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 4 =

نظرات

  • نظرات منتشر شده: 37
  • نظرات در صف انتشار: 0
  • نظرات غیرقابل انتشار: 0
  • احمد GB ۱۵:۴۴ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    231 5
    بسیار عالی. درخانه اگر کس است، یک حرف بس است. والعاقل یکفیه الاشاره.
  • حسین A1 ۱۵:۴۴ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    خدا میداند به دکتر شریعتی به خاطر همین گونه حرفها که درباره تشیع صفوی و علامه مجلسی میگفت چقدر فحش داده و الان هم میدهند. خادمان دین از خود دین مقدس تر شده اند.
    • بی نام A1 ۱۸:۱۵ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
      95 73
      من مطلب و حرفهای بالا رو قبول دارم. عقاید افراطی و خرافی صفویه رو مضمحل کرد. ولی شریعتی که شما اشاره کردی بهش همچین علیه سلام نبوده خودش. ایشون در پی ترویج نوعی اسلام استالینی بود. که دیدیم منافقین خلق هم ایدئولوژی شریعتی رو پیاده کردند و چه گند و افتضاحی به بار آوردند که بعد از چند دهه هنوز بوی تعفنش کل تاریخ ایران و حتی جهان رو گرفته. نتیجش این شد که زمان تجاوز صدام علیه ایران رفتند که در کنار صدام و عراق مشغول به جاسوسی و کشتن هموطنانشون شدن.
    • بی نام US ۱۶:۲۸ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۸
      12 11
      دکتر شریعتی اصل وجود حکومت شیعه رو به خاطر تبدیل انقلاب به نظام پایدار ، رد می کنه و کاری به خرافات و اشتباهات حکمای صفوی نداشته. من کتاب تشیع علوی تشیع صفوی دکتر شریعتی رو خوندم ، واقعا تاسف برانگیزه ، ایشون بدون اقامه دلایل منطقی یک طرفه و همه جانبه به دولت صفوی حمله می کنه و حتی آبادانی های اونها رو هم زیر سوال میبره. خواهشمندم بدون مطالعه ی اثار مرحوم شریعتی ، یک طرفه و کورکورانه از ایشون دفاع نکنید. البته این قولی هم که از مرحوم علامه نقل شده ، راویش ضعیفه و تعجب از اقای جعفریانه که چنین نقل قولی رو به این صورت مطرح می کنن.
  • hamid A1 ۱۵:۵۹ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    این مطلب چه ارتباطی به سقوط صفویه داشت؟/؟؟؟؟طبق معمول متن با تیتر ارتباطی ندارد....
    • بی نام IR ۱۶:۵۲ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
      232 9
      خیلی واضحه.حکومت صفوی اولین حکومتی بود که بعد از قرنها حاکمیتهای اقوام محلی بر برخی نقاط کشور توانست حکومتی امپراتوری گونه تشکیل داده و مرزهای کشور را به اندازه مرزهای ساسانیان وسعت دهد . آنقدر هم قوی بودند که در اوج اقتدار امپراتوری عثمانی یعنی در زمان سلطان سلیم و سلطان سلیمان قانونی ایران به دست امپراتوری عثمانی فتح نشد و در عوض در دوره شاه عباس کبیرتوانست بران امپراتوری بزرگ غلبه کرده و بخشی از خاک آن که شامل تقریبا نیمی از عراق امروزیست را ضمیمه خاک ایران کند اما متاسفانه با نفوذ روز افزون افراطیون و تثبیت کردن مسئله متصل کردن حکومت صفوی به حکومت حضرت مهدی برای خود قداستی قائل شدند که نهایتا زمینه ساز سقوط دودمان صفوی شد که خب البته شباهتهای زیادی را میتوان میان امروز ان دوران یافت .
    • سینا A1 ۱۷:۰۸ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
      63 3
      طبق معمول دقت نکردی
  • هنر بدون مرز IR ۱۶:۰۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    117 3
    خوب بود به شرطی که گوش هایی شنوا هم باشند.
  • بی نام IR ۱۶:۲۷ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    160 9
    حرف نزنید بذارید با همین فرمان پیش برن
    • حامد A1 ۱۸:۱۲ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
      29 2
      آخ که حرف دل منو زدی.
  • آزاد IR ۱۶:۴۴ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    3 0
    آیا نباید از عقاید افراطی گذشته درس بگیریم
  • علیانسب IR ۱۷:۱۵ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    و همین موجب نوعی خاطر جمعی و غرور و در نتیجه زوال حکومت می شود هیچ کسی چنین ادعایی نکرده است اگر چه دوست داریم و تلاش می کنیم این حکومت آن قدر خوب و قوی و مردمی باشد که هیچ خطر و آسیبی آن را تهدید نکند تا تحویل خود حضرتعج شود. بنابراین صرفا یک امیدواری به اتصال به حکومت جهانی امامعج وجود دارد که نه تنها موجب زوال و سقوط جمهوری اسلامی نمی شود بلکه انگیزه تلاش و مجاهدت در حفظ نظام را بالا برده و موجب تقویت حکومت می شود.
  • ناصر IR ۱۷:۳۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    11 1
    اتفاقا من الان دارم کتاب رستم الحکمارا میخوانم درخیلی از مسائل به طرز جالبی نوشته است
  • بی نام A1 ۱۷:۳۸ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    14 0
    ماازفرط اطمینان به خودوبه دلیل مشروعیت حکومت عادت کرده ایم نه آینده نگری وبرنامه ریزی بلندمدت داشته باشیم ونه پاسخگوی عملکردگذشته وارزیابی اقدامات خودمان باشیم ودرچنین شرایطی که بس غبارآلوداست امکان اتفاقات غیرقابل پیش بینی بسیاراست نظیرروایتی که درمتن استادآمده
  • محمد IR ۱۸:۲۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    9 26
    معمولا برای حضرت ولیعصر علیه سلام بکار نمیبرند عج بکارمیبرن
    • بی نام A1 ۲۰:۱۲ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
      8 18
      خوشم از این طرفداران متعصب جناب جعفریان میاد . خوب این تذکر کجاش منفی داره؟؟ این بنده خدا نوشته بیشترین کاربرد جمله تشریفی برای حضرت عج است نه علیه السلام. کمی فکر هم خوب چیزیه
  • رامین A1 ۱۸:۲۵ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    24 3
    استاد جعفریان، بهترین یاداشتی بود که از شما خوانده ام. بسیار سپاسگزارم.
  • محمد مهدی RO ۱۸:۴۹ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۳
    5 28
    این که یک عده در دوره ای شواهد ظهور منجی را ببینند و ظهورش را نزدیک بدانند، بعد مشخص شود در خطا بودند دلیل نمی شود که هر کس در عالم از این پس ظهور را نزدیک دانست اشتباه می کند.بعد از آن این تحلیل رستم التواریخ بسیار عجیب و دور از ذهن است و آوردن آن در این موضوع به هدف مشخصی صورت گرفته و گرنه بعید می دانم هیچ مورخ منصفی بر این باور باشد که اواخر صفویه دولت کار را به علت امید به مهدویت شل گرفته سقوط صفویه بحث تاریخی است و از آن نباید گاه گاه برای اهداف سلیقه ای سو استفاده کنیم.
  • مصطفی IR ۰۶:۵۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    11 3
    بسیار خوب بود. انشالله درس عبرت باشد برای دیگران
  • لیلا IR ۰۷:۲۴ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    7 10
    آقای جعفریان. مطالبی که در مورد تاریخ اسلام نوشته بودید عالی بود اما جسارتا این مطلب اشکال دارد. علل سقوط صفویه همان هایی است که راجر سیوری نوشته
  • ghasem A1 ۰۸:۵۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    14 4
    اینکه چیز جدیدی نیست ساسانیان هم همینطور نابود شده اند کرتیر مغ زرتشتی با سو استفاده از موقعیت خود 2سال آخر حکومت ساسانی 12پادشاه عوض کردنهایتا نابود شدبرای صفویان هم اتفاق افتاد
  • بي نام IR ۰۹:۱۰ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    33 2
    فرقي نميكنه صفويه يافلان حكومت.مهم طرز نگاه و استفاده از دين و مذهب مهمه.تا نگاه به دين ابزاري باشه،انهم ابزاري براي توجيه تداوم حكومت ،سرانجام همه انها خيلي بهم شبيه.ولي انچه مهمه اين وسط يك ملت فدا و فنا ميشن.هربار به طريقي.
  • بی نام IR ۱۵:۴۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    10 3
    قابل توجه آقای پناهیان
  • چکو RO ۱۹:۳۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    7 4
    معمولا وهمیشه سری به آقای جعفریان میزنم برخی کتابهای ایشانراهم خوانده ام ولی سعادت دیدارمیسر نشده است.شنیده ام ایشان تاریخدانند.پس ا گردرتفکر تاریخی خود ،از زی حوزوی بدرامده باشند،متوجه این حقیقت درازدامن شده اندکه حکومتها از باورها چه استفاده های عجیبی کرده ومیکنند.ازقضا صفویان بهترین گزینه این مثال اند: گوش باز و چشم باز واین عمی / درعجب هستم ازچشمبندی خدا . به دلایل تاریخی،سقوط سلسله ها دلایل روشن متعددی دارد.خوشبختانه ما وشما در دوره ای زندگی کرده ومیکنیم که ان دلایل را لمس کرده ایم.
  • احمد A1 ۲۰:۰۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    5 8
    البته مرحوم مجلسی درست پیش بینی فرمودند و انصافا حکومتهای بعد از صفوی هم بیشتر به آنها شبیه هستند تا شیعه علوی
    • بی نام A1 ۱۰:۱۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
      5 0
      مگه شیعه غیرعلوی هم داریم؟
    • بی نام A1 ۱۹:۴۳ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۶
      1 3
      جناب بی نام مراد احمد شیعه صفوی است
    • بی نام A1 ۰۴:۵۰ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۹
      2 4
      شیعه علوی؟؟ مگه تشیع این نیست که بعد از پیامبر باید حضرت علی ع جانشین میشدن؟ حالا اگه علی ع نباشد، شیعه چه معنایی میده؟
  • بی نام A1 ۲۱:۴۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۴
    3 0
    نقشه رو ببین تو رو خدا... چه بود و قاجار چه با آن کردند...
  • بی نام IR ۰۶:۴۰ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    4 0
    حتما اگر از احمدی نژاد بپرسید بهتر می تونه جواب بده چون او گفت چاوز با امامام زمان می آید
  • نمازی IR ۰۶:۵۱ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    3 0
    عالی بود استاد
  • منصور A1 ۰۶:۵۵ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    3 0
    تک عاملی نگاه کردن به علل سقوط صفویه دور از احتیاط برای تحلیل وقایع تاریخی است.غیر از لاکهارت و سیوری اخیرا خانم سوسن بابایی و دیگران در کتاب غلامان خاصه و رودی متی در ایران در بحران :زوال صفویه و سقوط اصفهان ودیگر صفوی شناسان داخلی و خارجی به مجموعه علل پرداخته اند. قطعا استاد جعفریان به عنوان یک صفویه شناس ارزشمند هم همینگونه می اندیشند منتهی برای تنبیه الغافلین دست به برجسته سازی زده اند.
  • بی نام EU ۰۸:۲۵ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    2 0
    اقای رسولیان چرا مطلب قبل اش را نکفتی که رستم الحکما از قول اخوند ملا محمد باقر شیخ الاسلام شهیر بمجلسی نقل کرده است . چون هم لباس شما بود
  • امید A1 ۰۹:۰۸ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    6 0
    شیخنا. در بدو امر خیال کردم که از شما نمی توان چشم داشت که به نقش علمای زمان اشارتی بکنید. کسانی که با جعل روایات و احادیث در کعب سلاطین دمیدند و خواطر عوام را تا امروز مخدوش خواستند. چرا که خود در سلک اهل علمید و از اهل علم نشاید که زبان درقفای هم مسلکان گشاید. اما در انتها دیدم اگر چه مشهورید اما لباسی که بر تن دارید، لباس شهرت نیست. معلوم شد که قوه ی معنوی علم، بر قوای نفسانی و ظاهره غلبه دارد و گفتید آنچه را باید گفت. احسن. حبذا. توفیق تان هماره یار باد. دعاگوییم.
  • آنتی انگلوساکسون A1 ۱۳:۱۷ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    7 18
    آقای جعفریان تحلیل تخیلی ارائه ندین لطفا. مگه سلسله های پادشاهی به مردم تکیه داشتن که مثلا افراطی گری اونا در عقاید بخواد مشکلی ایجاد بکنه؟ صفویه و همچنین عثمانی زمانی رو به اضمحلال رفتن که پای انگلیسیا به خاکشون باز شد. حتی اگه بحث انحرافت مذهبی هم باشه، تخمشو انگلیسیا کاشتن. تاریخ شناسی که خباثت و خیانت و جنایات انگلیسیا رو سانسور میکنه... فقط بدرد همین سایت خبرآنلاین میخوره با ابوموسی اشعری محشور بشید انشاءالله.
  • بی نام IR ۱۷:۳۲ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۵
    1 25
    اساساً ظهور و سقوط سلسله صفوی سیاستی از سوی انگلیس بود. ظهورش برای مقابله با امپراتوری عثمانی از شرق بود و سقوطش هم در نتیجه چشمداشت انگلیس به هند و افغانستان و خالی کردن منطقه از قدرت پوشالی صفویه بود. سانسور نکن و چاپش کن.
    • بی نام A1 ۰۸:۵۶ - ۱۳۹۳/۰۹/۱۶
      16 3
      قدرت پوشالی صفویه؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟