ریحانه اسکندری: در روزهایی که آنتن رسانه ملی بیش از هر زمان دیگری به جای «وفاق ملی»، به مسیری برای تاختوتاز علیه چهرههای محبوب ورزشی، هنری و دیپلماتهای باسابقه تبدیل شده، یک پرسش حقوقی و اخلاقی افکار عمومی را به شدت درگیر کرده است: «توهین و افترا در صداوسیما تا کجا مجاز است؟»
از قابهای جنجالی که در آن اسطورهای مثل علی دایی هدف قرار میگیرد تا تریبونهایی که علیه عباس عراقچی و دستگاه دیپلماسی به صف میشوند، همگی حکایت از یک دگردیسی عجیب در مفهوم رسانه دارند. اما آیا این تخریبها، صرفا یک کجسلیقگی رسانهای است یا ریشه در ساختاری عمیقتر دارد؟
کامبیز نوروزی، حقوقدان و کارشناس رسانه، در واکاوی این پدیده، دست روی واژهای میگذارد که معمولا در دنیای اعداد و ارقام اقتصادی شنیده بودیم: «رانت».
او معتقد است همانطور که رانت اقتصادی میتواند ثروتهای بادآورده برای عدهای خاص ایجاد کند، نوعی «رانت رسانهای» نیز در کشور شکل گرفته که تریبونهای عمومی را به ملک طلق یک اقلیت فکری تبدیل کرده است؛ اقلیتی که نه بر اساس وزن اجتماعی، بلکه به واسطه نزدیکی به کانونهای قدرت، اجازه یافتهاند بدون واهمه از بازخواست قضایی، «دارا شدن ناعادلانه» را در فضای افکار عمومی معنا کنند.
نوروزی در این تحلیل، با نگاهی به مفاهیم کلاسیک حقوقی، تبیین میکند که چگونه اشغال ناعادلانه آنتن تلویزیون، نه تنها مخل آزادی بیان است، بلکه در تضاد آشکار با منافع ملی، آن هم در شرایط حساس کنونی قرار دارد.
او از شکاف عمیقی سخن میگوید که میان «جنگ ملی» و «رسانه غیرملی» پدید آمده است؛ جایی که حتی شکایتهای قضایی نیز در برابر دیوار بلند مصونیت رانتخواران رسانهای، رنگ میبازند.
در ادامه، مشروح این گفتوگو را میخوانید که به کالبدشکافی ساختار قدرت در رسانههای تحت بودجه عمومی میپردازد.
رانت رسانهای؛ ابزار اقلیت برای سرکوب چهرههای ملی/ نگاهی حقوقی به توهینهای صداوسیما
کامبیز نوروزی، حقوقدان، در تحلیل ابعاد قانونی توهینها و افتراهای سازمانیافته در رسانه ملی و برخی خبرگزاریهای خاص، ریشه این رفتارها را در پدیدهای تحت عنوان «رانت رسانهای» دانست. او با تبیین مفهوم رانت در ادبیات سیاسی و اقتصادی ایران توضیح داد که کلمه رانت سالهاست در کشور رواج یافته و میتواند ابعاد مختلفی داشته باشد؛ از رانت اقتصادی که در قالب وامهای کلان و امتیازات خاص جلوه میکند تا رانت اطلاعاتی که بهویژه در میان مدیران دولتی و نهادهای حکومتی، منشأ ثروتهای نامشروع میشود.
نوروزی در تبیین ریشههای این رفتارها، بر ضرورت درک مفهوم رانت تاکید کرد و گفت: «اجازه بدهید من این موضوع را در مفهوم رانت توضیح بدهم. کلمه رانت سالهاست که در ایران رواج پیدا کرده است. رانت یک موقعی اقتصادی است؛ مثلا فرض کنید که یک فرد قدرتمند وامی از بانک میگیرد و سالها آن را پرداخت نمیکند و کسی هم کاری به کارش ندارد. یا کسانی که منصب سیاسی دارند، به واسطه منصب سیاسیشان امتیازات اقتصادی میگیرند.»
او در ادامه به نوع دیگری از این امتیازات اشاره کرد و افزود: «یک نوع دیگر، رانت اطلاعاتی است؛ به این معنا که بهخصوص در میان مدیران دولتی و نهادهای حکومتی اطلاعاتی وجود دارد که آن اطلاعات میتواند منشأ ثروت برای اینها بشود. مثلا فرض کنید اطلاع دارند که تا چند وقت دیگر واردات فلان کالا ممنوع میشود، یا اطلاع دارند که قرار است قیمت سکه تغییر بکند. همین داده خیلی ساده و یکجملهای باعث میشود که آنها زودتر از دیگران معاملاتی را انجام دهند و ثروتهای نامشروع هنگفتی به دست بیاورند.»
این حقوقدان با تشریح ماهیت این پدیده ادامه داد: «در واقع رانت یک امتیاز نامشروع است که با حضور در ساخت قدرت یا نزدیکی به ساخت قدرت ایجاد میشود. اما یک نوع رانت دیگر هم وجود دارد که باید آن را تیتر کرد؛ رانت رسانهای.»
او در ادامه به تبیین نوع دیگری از این امتیازات ناروا پرداخت و بر لزوم استفاده از تعبیر «رانت رسانهای» در فضای تحلیل حقوقی تاکید کرد. نوروزی در این باره گفت: «رانت رسانهای متعلق به عدهای است که رسانههای مهم را در اختیار دارند و در آن هر چه میخواهند میگویند و انجام میدهند، بدون اینکه کسی از آنها بازخواست کند. در واقع افراد برخوردار از این رانت، افکار عمومی را به شکلی نامشروع در انحصار خود میگیرند تا از این طریق در سلسلهمراتب قدرت بالا بروند.»
دارا شدن ناعادلانه؛ وقتی صندلی رسانه حق شما نیست
این کارشناس مسائل حقوقی با کالبدشکافی مفهوم حقوقی رانت، آن را معادل «دارا شدن غیرعادلانه» یا «دارا شدن ناروا» دانست و افزود: «این به معنای آن است که فرد امتیازی را به دست میآورد که حق او نیست. متاسفانه در ایران رانت رسانهای بسیار گسترده است. تلویزیون ایران در عین حال که به عنوان سیمای جمهوری اسلامی شناخته میشود، اما در عمل در اختیار گروهی خاص قرار گرفته که از رانتی عظیم برخوردارند.»
او با انتقاد از عملکرد صداوسیما و خبرگزاریهای وابسته به جریانهای خاص، خاطرنشان کرد که این رسانهها اطلاعات را به شکل تحریفشده یا حتی توهینآمیز مورد استفاده قرار میدهند که در بسیاری از موارد وصف «مجرمانه» پیدا میکند. نوروزی معتقد است این رانت با اصل آزادی بیان در تضاد است و صدای دیگران را خاموش میکند. او در این زمینه به فضای فعلی کشور اشاره کرد و گفت: «در دوران جنگ، عدهای بدون هرگونه استدلالی و صرفا با شعارهای کلیشهای با مذاکرات مخالفت میکنند و اگر کسی خلاف آنها حرف بزند، با استفاده از این رانت رسانهای به شدت او را سرکوب کرده یا حرفش را تحریف میکنند تا صدایش شنیده نشود.»
صداوسیما در اسارت یک جریان اقلیت؛ از بودجه عمومی تا منافع جناحی
نوروزی به عنوان نمونه به حملات اخیر علیه یکی از روزنامهنگاران و شخصیتهای سیاسی معتبر و دلسوز کشور اشاره کرد که تنها به دلیل نقدِ مصادره حضور مردم توسط یک اقلیت، مورد هجمه قرار گرفته است. او تصریح کرد: «چندین خبرگزاری وجود دارد که هزینه آنها از سوی نهادهای خاص تامین میشود و تقریباً به هیچکجا پاسخگو نیستند. تلویزیون نیز در اختیار جریانی است که اگر به آرای انتخابات مجلس و ریاستجمهوری نگاه کنیم، متوجه میشویم یک گروه اقلیت بسیار کوچک هستند. آنها جز دوستان و همکاران خود را به برنامههای تحلیلی نمیآورند و تلویزیونی را که ملت پولش را میدهد، به ملک شخصی یک گروه کوچک تبدیل کردهاند.»
این حقوقدان با تاکید بر غیرقانونی بودن این رویه، بهویژه زمانی که به مرز توهین و افترا علیه چهرههایی نظیر علی دایی یا عباس عراقچی میرسد، گفت: «این دارا شدن ناعادلانه، چه در قالب قدرت باشد و چه ثروت، قطعا نامشروع و غیرقانونی است. اگرچه شکایات قضایی در این زمینه به دلیل رویههای موجود غالبا بینتیجه مانده و انگیزه شکایت را از میان برده است، اما از نظر حقوقی، این افراد کاملا حق پیگیری قضایی دارند.»
کامبیز نوروزی در پایان سخنان خود با اشاره به شرایط حساس کشور و تهدیدات خارجی، مرز میان منافع ملی و عملکرد جناحی رسانه را ترسیم کرد و اظهار داشت: «کشور و نظام با تجاوز نامشروع آمریکا و اسرائیل روبرو است. در حالی که این جنگ، یک موضوع ملی است، اما تلویزیون ایران عملکردی ملی ندارد. انحصار رسانه ملی در دست یک اقلیت، مصداق بارز رانت رسانهای و از نظر حقوقی، دارا شدن ناعادلانه و ناروا است.»
۵۹۲۴۴
نظر شما