به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
بررسی پیشینۀ اختصاص لقب امیرالمؤمنین به حضرت علی علیه السلام: در زمان حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله نیز این لقب رایج بوده؟ از چه زمانی لقب حضرتعلی علیهالسلام به لقب امیرالمؤمنین اختصاص پیدا کرد؟
پاسخ:
لقب به معنای واژه یا عبارتی است که جای یک نام یا همراه با آن برای افراد به کار برده میشود. لقب گاهی برای بیان مدح و حسن افراد است و گاه نیز به عباراتی توهینآمیز، افتراآمیز یا تحقیرآمیز نیز اشاره دارد. القاب در فرهنگ عربی همواره کاربرد بسیاری داشته است؛ به همین دلیل برای مدح و بیان فضایل ائمه علیهم السلام القاب زیادی وارد شده است. در مورد امام علی علیه السلام القاب بسیاری وارد شده است، اما امیرالمؤمنین کاربرد بیشتری داشته است و شیعیان به کاربرد آن تأکید بسیاری داشته و دارند.
از مواردی که لقب امیرالمؤمنین برای حضرت علی علیه السلام به کار برده شده است، عبارتی در حدیث شریف کسا است. در این حدیث آمده است که وقتی امام علی علیه السلام وارد خانه میشوند و سلام میکنند، حضرت زهرا سلام الله علیها در پاسخ به ایشان میفرمایند: «و علیک السَّلامُ یا اَبَا الْحَسَنِ وَ یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ» (1). بنابراین لازم است دانسته شود این لقب از چه زمان به امام علی علیه السلام اختصاص یافت؟ و اینکه آیا کاربرد این لقب در زمان پیامبر هم رواج داشت یا خیر؟
پیشینۀ اختصاص لقب امیرالمؤمنین
بر اساس روایات اهلبیت علیهم السلام، لقب امیرالمؤمنین را نخستین بار خداوند متعال برای امام علی علیه السلام به کار برده است؛ همچنین پیشینۀ آن حتی به قبل از خلقت بشر برمیگردد.
جابر جعفی از امام باقر علیهالسلام روایت کرده است: «اگر مردم میدانستند علی چه زمانی امیرالمؤمنین نامیده شد، منکر ولایتش نمیشدند»؛ سپس در ادامه فرمودند: «در هنگام میثاق اولیه خلقت در عالم ذر که خدا فرمود ألستُ بربّکم و مردم گفتند بلی، در همان مقام گفته شد و محمّدٌ رسولی و علیٌّ أمیرالمؤمنین، و همه تصدیق کردند» (2).
در روایت دیگری جابر جعفی آورده است: «پیامبر صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود: تو آن کسی هستی که خداوند در ابتدای خلقت به وسیله تو بر خلق احتجاج کرد، همانجا که فرمود "ألستُ بربّکم" و پس از پذیرش ربوبیت و رسالت محمد صلی الله علیه وآله، ولایت تو را نیز مطرح کرد. بیشتر خلایق پذیرفتند، جز گروهی اندک که از ولایت تو استکبار کردند» (3).
ابنعباس نیز به نقل از رسول خدا صلی الله علیه وآله میگوید: «حضرت علی علیه السلام به لقب "أمیرالمؤمنین" پیش از خود پیامبر صلی الله علیه وآله حتی پیش از موسی، عیسی و سلیمان و تمام انبیا شناخته شد. وقتی خداوند آدم را از خاک آفرید، "ذرهای" میان چشمان او بود که تسبیح و تقدیس خدا میکرد و خدا فرمود آن ذره را در وجود علی خواهم نهاد؛ پس او "أمیر الخلق أجمعین" شد، پیش از خلقت آدم» (4).
کاربرد امیرالمؤمنین در دوران حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله
با درنظرگرفتن روایات پیشگفته روشن میشود که حضرت علی علیه السلام قبل از خلقت زمینیان نزد آسمانیان به این لقب شناخته میشدند (5). روایات بسیاری نشان میدهد که در بین زمینیان نیز از زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله به این لقب شهرت یافتند. از جمله در خبری آمده است علی علیه السلام بر پیامبر صلی الله علیه وآله وارد شد، درحالیکه آن حضرت در خانۀ امسلمه بود و سر رسول خدا روی دامان جبرئیل قرار داشت. امیرالمؤمنین علیه السلام سلام کرد و نشست. جبرئیل پاسخ داد: سلام و رحمتِ خدا و برکات او بر تو باد ای امیرالمؤمنین، سرِ پسرعمویت را بگیر و آن را در دامانت بگذار؛ زیرا تو سزاوارتر از من هستی. در ادامه پیامبر فرمود: «بشارت باد بر تو ای علی، زیرا او روحالامین برادرم جبرئیل بود و او نخستین کسی است که به فرمان خدا، با عنوان امیرالمؤمنین بر تو سلام کرد» (6). از این روایت روشن است که وقتی جبرئیل ایشان را امیرالمؤمنین خواند، پیامبر صلی الله علیه وآله نیز به دنبال آن این بشارت را دادند و بعد از آن حضرت را به این لقب خواندند؛ تاآنجاکه طبق برخی روایات این لقب خود ایشان نیز به کار میبردند.
ابنعباس روایت میکند: «روزی علی علیه السلام گفت: سلام بر تو ای رسول خدا. پیامبر فرمود: و بر تو باد سلام ای امیرالمؤمنین و رحمت خدا و برکات او. علی علیه السلام گفت: ای رسول خدا، شما زندهاید و مرا امیرالمؤمنین مینامید؟ پیامبر فرمود: آری، جبرئیل تو را به فرمان خدا چنین نام نهاده است» (7).
در روایتی دیگر ابنعباس میگوید که رسول خدا صلی الله علیه وآله به امسلمه فرمود: «بشنو و گواه باش که علی علیه السلام، امیرالمؤمنین و سید وصیین است» (8).
افزون بر رسول خدا صلی الله علیه وآله، صحابه نیز گاهی این لقب را برای ایشان به کار میبردند. بریده اسلمی میگوید: «من و ابو بکر و عمر و طلحه و زبیر و دو نفر دیگر حضور پیامبر صلی الله علیه وآله شرفیاب بودیم که ایشان فرمود: به علی علیه السلام به عنوان امیرالمؤمنین سلام کنید؛ ما نیز حسبالامر در محضر رسول خدا صلی الله علیه وآله به او با همین عنوان سلام کردیم» (9).
جابر بن سَمُره روایت میکند: «ما در زمان حضور پیامبر خدا صلی الله علیه وآله، علی بن ابیطالب علیه السلام را "امیرالمؤمنین" خطاب میکردیم و پیامبر صلی الله علیه وآله نهتنها آن را انکار نمیکرد، بلکه تبسم مینمود» (10).
سرانجام در واقعۀ غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله ایشان را آشکارا به این لقب خواندند و از مردم خواستند که با این عنوان با ایشان بیعت کنند و مردم نیز با این عنوان بیعت کردند (11).
نتیجه:
از روایات پیشگفته روشن شد در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله، امام علی علیه السلام به لقب «امیرالمؤمنین» از سوی پیامبر و حتی برخی مسلمانان خطاب میشدند و بعد از غدیر نیز آشکارا از مردم خواسته شد که با این عنوان بیعت کنند. بهکاربردن این لقب از سوی حضرت زهرا سلام الله علیها در حدیث کسا کاملاً مطابق با شواهد تاریخی و روایی است. حتی اگر اصل واقعۀ حدیث کساء را مربوط به زمانی پیش از غدیر بدانیم، باز هم هیچ تعارضی ایجاد نمیشود؛ زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پیشتر این لقب را برای امام علی علیه السلام به کار برده بودند و برخی مسلمانان نیز با این عنوان آشنایی داشتند. بنابراین لقب امیرالمؤمنین یک عنوان صرفاً پساغدیری یا پس از رحلت پیامبر نیست، بلکه از آغاز بعثت و بلکه پیش از خلقت بشر، جایگاه امام علی علیه السلام با این عنوان تثبیتشده بوده است.
برای مطالعۀ بیشتر:
علی بن موسی ابنطاووس؛ الیقین باختصاص مولانا علیّ علیه السلام بإمره المؤمنین؛ تحقیق: محمدباقر انصاری و محمدصادق انصاری؛ بیروت: مؤسسة الثقلین لاحیاء التراث الاسلامی، 1410 ق.
پینوشتها:
1. عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی؛ عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیده النساء إلی الإمام الجواد، ج 11 – قسم – 2 – فاطمه س)؛ مصحح: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی؛ قم: مؤسسه الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، 1413 ق، ص 932.
2. محمد بن جریر طبری؛ دلائل الإمامه؛ قم: بعثت، 1413 ق، ص 53.
3. محمد بن حسن طوسی؛ الامالی؛ محقق: مؤسسه البعثه؛ قم: دارالثقافه، 1414 ق، ص 233.
4. شاذان بن جبرئیل قمی؛ الفضائل؛ چ 2، قم: رضی، 1363 ش، ص 104.
5. محمد بن احمد ابنشاذان؛ مائة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین و الأئمه؛ قم: مدرسه الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، 1407 ق، ص 53.
6. محمد بن حسن طوسی؛ الامالی؛ ص 385.
7. محمد بن علی ابنشهرآشوب مازندرانی؛ المناقب آل ابیطالب؛ قم: علامه، 1379 ق، ج 3، ص 55.
8. محمد بن محمد شیخ مفید؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ قم: کنگره شیخ مفید، 1413 ق، ج 1، ص 47.
9. محمد بن محمد شیخ مفید؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ ج 1، ص 48.
10. علی بن موسی ابنطاووس؛ الیقین باختصاص مولانا علیّ علیه السلام بإمره المؤمنین؛ محقق: اسماعیل انصاری زنجانی خوئینی؛ قم: دارالکتاب، 1413 ق، ص 428.
11. «سلّموا علی علیّ بإمرة المؤمنین» (محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ چ 2، تهران: انتشارات اسلامیه، 1362 ش، ج 1، ص 292).
نظر شما