فروزان آصف نخعی: سوال اساسی این است که با پایان جنگ و تجاوز آمریکا و اسراییل علیه ایران، و ایجاد آینده ای صلح آمیز، چه طرحی برای زندگی توام با رفع تبعیض، رفاه و توسعه می تواند برای ایرانیان وجود داشته باشد؟ می توان گفت که کتاب محمدجواد غلامرضا کاشی یعنی کتاب «سیاستی دیگر: خلق جهان مشترک ایرانی»، در زمره تاملاتی است که با رویکرد به مسئله و خلاء امروزین در باره نیاز ایرانیان به جامه ای نو و تاسیس خانه ای جدید تدوین شده است بهارانه ای که در شان ایرانیان است.
موقعیت متفاوت ناظر؛ فراسوی یک نقد کلاسیک
از سخنرانان این نشست دکتر محمدعلی اکبری استاد تاریخ دانشگاه شهید بهشتی بود. او ابتدا در آشکارسازی نسبت اش با کتاب تدوین شده از سوی دکتر کاشی به عنوان نکته اول سخن گفت: «حقیقت این است صحبت کردن درباره این کتاب برایم بسیار دشوار است. چون نسبت من با این اثر با نسبت بسیار افرادی که این اثر رو تهیه میکنند یا کردند و مطالعه کردند یا میکنند، متفاوت است. از آن زمانی که این بحث آغاز شد، در گفتوگوی با آقای دکتر کاشی دوست عزیز قدیمی خودم بودم و این یک تفاوت موقعیت من است. بنابراین بیش از آن که من با اثری شسته رفته که امروز به صورت منقح به چاپ رسیده و روبه روی شما قرار دارد، بیشتر در جریان دیدگاهها، پارهای از تحلیلها، و بخشی از مبانی فکری این بحث به صورت پراکنده، جسته و گریخته و بعد به صورت مجتمع قرار داشتم، و این موضوع قدری موقعیت منو متفاوت میکند.بنابراین من نمیتوانم به یک معنی یک ناقد کلاسیک باشم، آن گونه که اشخاص با یک اثر منتشر شده، مواجه می شوند.»
این استاد دانشگاه در باره نکته دوم اش گفت: «نکته دومی که وجود دارد این است که اگر دوستان کتاب رو بعداً مطالعه کنند، در می یابند که کتاب اساساً از زاویه منطق فلسفه سیاست، به موضوع پرداخته و همانگونه که آقای دکتر دلاوری هم فرمودند، من نه تنها فیلسوف نیستم ، بلکه ورودی به فلسفه سیاسی هم ندارم. بنابراین در موقعیتی قرار ندارم تا از منظر منطق علوم سیاسی، و فلسفه سیاسی، وارد فروعات و یافتههای بحث ایشان بشوم.»
نقطه عزیمت؛ طرح «مسئله ایران» و خلق جهان مشترک
اکبری در ادامه نسبت یابی میان خود با کتاب گفت: «ممکن است این سؤال در ذهن مخاطب ایجاد شود که غیر از دوستی با آقای دکتر کاشی، چه نسبتی با این کتاب دارم؟ و الان چرا اینجا نشسته ام؟ اجازه میخواهم با طرح نکتهای، وارد بحث خودم بشوم. آن قدر که در جریان کتاب بودم، نقطه عزیمت این کتاب، پرداختن به مباحث امروز فلسفه سیاست نیست. نقطه عزیمت این کتاب از طرح مسئلهای به نام مسئله ایران آغاز شد. مسئله ایران امروز چیست؟ چه موضوعی باید روی میز گفت و گو قرار بگیرد تا در ساحت فکری عطف توجه اصلی، به آن ارجاع شود؟ این سوالی است که رابطه این کتاب را با من آشکار می کند. همانگونه که در عنوان کتاب هم آمده است، آقای دکتر کاشی در این کتاب تلاش کرده است صورت دیگری از سیاست را در مبانی فلسفه سیاسی مطرح بکند تا بتواند به امکان گفت و گو و خلق جهان مشترک ایرانی دسترسی پیدا بکند. این جا نقطه اشتراک و نقطه اتصال میان من و این اثر هست.»
سنت کژکارکرد و مدرنیتهی ایدئولوژیک؛ برآمدن بحران بیخانمانی
این استاد دانشگاه سپس به تحلیل تاریخ معاصر ایران در ۲۰۰ سال اخیر پرداخت و گفت: «آن موضوعی که من به عنوان دانشجوی تاریخ در دویست سال اخیر بر آن تمرکز کرده، و به آن رسیدم، این است که در این مدت، خانه تاریخی و یا زیستگاههای اجتماعی تاریخی خودمان را به دلیل ملاقات با امر مدرن از دست دادیم یا اگر از دست ندادیم، آن را دچار کژ کارکردی کردیم، به طوری که آنچه از آن تحت عنوان سنت یاد میشود، دردی از دردهای امروز ما را درمان نخواهد کرد و سنت به دلیل بلاموضوع شدن در سویه هایی، و کژکاردی شدن در سویه های دیگر، در عمل گرهی از مشکلات امروز ما نه تنها باز نمی کند، بلکه خودش یک معضلی بر معضلات کنونی ما، افزوده است. این نکته اول.»
اکبری در ادامه به نکته دوم خود اشاره کرد و گفت: «نکته دوم، همانگونه که دکتر کاشی در کتاب توضیح داده اند، مدرنیته در سویه های مختلفش، در قالب های ایدئولوژیک، برماظاهر شد. یعنی ما به واسطه ایدئولوژی های مدرن با امر مدرن مواجه شدیم. و به تعبیر ایشان، ایدئولوژی های مدرن در سویه های مختلف، با توهم ساختن خانه های جدیدی برای ما ایرانیان بی خانمانی برایمان به ارمغان آوردند؛ در ژانرهای مختلف ایدئولوژی سازی. و ما اکنون آدم هایی هستیم، بی خانمان، و رهاشده در خیابان. این توصیف از وضعیت کنونی ما، ما را در موقعیت پرسش اساسی قرار می دهد که اندیشهورز و متفکر ایرانی، امروز با مسئله ای روبه رو است که سیاست به معنای یک دانش جمع الجمع، به تعبیر بنده، قادر نیست خانه بسازد. نه تنها قادر نیست خانه بسازد، که آنچه می سازد بر بی خانمانی یک موجود اضافه می کند. این کار ما را بسیار دشوار می سازد. ما را در برابر یک پرسش دشوار قرار می دهد.»
تقابل با انحلال جامعه؛ تکاپو برای بازتأسیس «خانه»
دعوت اکبری در ادامه دعوت همگان به ساختن و تاسیس است. او گفت: «باید به راهی برویم که تاکنون نرفته ایم. کلید برون رفت از وضع موجود، این است که نه سنت و اشکال مختلف آن و نه صورت های مختلف مدرن می توانند برای ما خانه بسازند. پس بی خانمانی آیا تقدیر تاریخی ما است؟ اگر چه در یک معنایی زیستن در جهان مدرن، و نفس کشیدن در فضای آن، نوعی بی خانه مانی را به یک معنا اجتناب ناپذیر می کند. اما واقعا تقدیر تاریخی بشر و به تبع آن، تقدیر تاریخی ما ایرانیان این است که در خیابان بمانیم؟ آیا می شود در خیابان زیست کرد؟»
این استاد دانشگاه افزود: «بودن در خیابان به معنای انحلال جامعه و به معنای زیستن در شرایط فقدان زندگی اجتماعی است. از این جا است که برای من داستان این کتاب آغاز می شود. این کتاب تلاشی است برای گشودن پنجره ای نو و تازه، بیرون از سنت ها و نوسنت گرایی ها در جهان سنت، و همچنین تلاشی از برای گشودن پنجره ای نو و تازه بیرون از تجربه و جهان های مدرن به ویژه در سویه های ایدئولوژیکش، که البته کار بسیار دشواری است. در این کتاب دکتر کاشی سعی بلیغی کرده است برای دست یافتن و رسیدن به یک صورتی از آن چه که او آن را سیاستی دگر نام می نهد. "جهان مشترک ایرانیان"، در واقع نامی دیگر و دقیق تری است که او برای استعاره خانه و تاسیس خانه ای جدید برگزیده است. خانه یعنی باهم بودن. خانه یعنی اجتماع سیاسی داشتن. چیزی که اکنون از دست داده ایم.»
«تأملات» نظرورزانه بهجای پژوهشهای متداول آکادمیک
اکبری در ادامه ابعادی از تلاش کاشی را برای راهی که در پیش گرفته یعنی تاسیس خانه ای جدید توسط ایرانیان را برملا می سازد. او گفت: «در سیر و سلوکی که ایشان به عمل آورده، به سراغ صدر تا ذیل فیلسوفان سیاست رفته ، اما از نقطه خاصی که در انتهای بحثم به آن می پردازم. بنابراین من این اثر را یک اثر پژوهشی نمی دانم. اثر پژوهشی کلاسیک و آکادمیک، با یک صورت مسئله اکادمیک شروع می شود، ادبیات تحقیق را جست وجو و بحث در باره روش می کند. اما وقتی شما این کتاب را مطالعه می کنید، در می یابید که واجد هیچ یک از این خصوصیات به این معنی نیست.»
او افزود: «اگر من بخواهم نام دیگری بر این کتاب بگذارم، می گویم که اثر دکتر کاشی، کتاب تاملات است. تاملات، یعنی مواجهه خلاقانه مستقیم و نظر ورزانه برای فهم آن چه که هستیم، یا در وضعیت تاریخی که در آن قرار داریم، به معنای گشودن پنجره ای تازه برای نگریستن به موضوع و در نهایت پیدا کردن راهی است.»
انسداد زیستپذیری در عرصه سیاست و مسئلهی وفاق
عضو هیات علمی دانشگاه سپس به ارزش های کتاب اشاره می کند: «دغدغه این کتاب آن جایی ارزش خود را آشکار می کند که می گوید به دنبال یافتن پنجره ای برای حل مسئله ایران است. مسئله ایران چیست؟ با همه ظرفیت های اندیشه ای که در سویه هایی که عرض کردم دارد، ظاهرا قادر نیست جهان مشترکی بسازد تا همگی ایرانیان در آن جهان مشترک با فرض اختلافات و تفاوت ها و منازعاتی که با یکدیگر دارند، بتوانند با هم زندگی کنند. عرصه سیاست و اجتماع سیاسی، زیست پذیری خود را از دست داده است. این سیر و سلوک انجام شده، گفت و گو کردن در باره فروعاتش بسیار دشوار است. از این رو آقای دکتر کاشی برای این که بتواند از جان مایه تلاش اش ذخیره ای را فراهم و امکانی را برای برای درانداختن آن طرحی را که بهش فکر می کند، به معنای اغلبی و اکثری، کسی در حوزه اندیشه سیاسی نیست که پایش را به این بحث نکشانده باشد تا وارد گفت و گو با وی بشود.»
اکبری افزود: «بنابراین دکتر کاشی با نیاز دست یابی به جهان های مشترک، به سراغ متفکران رفته و از آن منظر وارد گفت و گوی با آنان شده است. برای همین عرض می کنم اگر قرار باشد کتاب را باز بکنیم و از صفحه نخست، با بحث ایدئولوژی و جهان پسا ایدئولوژی و ... جلو برویم، نویسنده باید در این فروعات ساعت ها سخن بگوید. اما این ها ابر و باد و مه خورشید و فلکی است که آقای دکتر کاشی به کار گرفته تا بتواند جهان مشترک جدیدی را برای جامعه ایران با مشخصه هایی که عرض کردم پیشنهاد بکند.»
لحظه دعوت تاریخی؛ آغاز سیاست از بطن زندگی روزمره
دکتر اکبری در نهایت تلاش دکتر کاشی را یک دعوت مهم در این لحظه تاریخی ذکر کرد و گفت: « این یک دعوت است. ما امروز ما در لحظه آن دعوت تاریخی هستیم. جامعه ایران هیچگاه به اندازه امروز تشنه این دعوت جدید نیست. دعوت جدید آقای دکتر کاشی چیست؟ می گوید ما سیاست را باید از سطح زندگی روزمره آغاز کنیم. اگر قرار است سیاست ایدئولوژیک نشود، اگر قرار است سیاست در سازمان قدرت سیاسی معنا نشود، و اگر قرار است سیاست همه باشندگان در این فضا را در درون خودش جای بدهد، راهی ندارد جز این که «از»، «با»، و «برای» زندگی روزمره آغاز بکند. این آن طرحی است که دکتر کاشی برای ما ریخته است. او بحث خودش را در دو سطح مطرح می کند: یک سطح جهان های مشترک ما است، و یک سطح جهان جهان های مشترک ما است؛ یعنی آن جامعه کل که به این معنا همه را در خود جای می دهد.»
فرجام سخن؛ ضرورت مواجهه خلاقانه با هسته سخت وضعیت تاریخی
عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی کتاب کاشی را در مسئله پردازی، و نشان دادن مسئله اصلی ایران موفق می داند و می گوید: « به نظر من ایشان در نشان دادن مسئله اصلی در کوشش برای صورتبندی مسئله ای که ما باهاش مواجه هستیم، به برداشت من اگر نگویید که یار دوازدهم است، موفق بوده است. و توفیق ایشان در این است که شما، ما، و دیگران با موضوع کتاب و طرح مساله اش درگیر هستیم. هیچ گوی حقیقتی در جیب کسی نیست که در بیاورد و روی میز بگذارد و ما نیز بگوییم احسنت.»
او افزود: «آن چه دارای اهمیت است، طرح مسئله به گونه ای است که هم ناظر به هسته سخت وضعیت دشوار تاریخی که در آن قرار داریم، ما را متوجه بکند، و هم امکانی برای برون رفت از این وضعیت را فراهم بکند. این دیدگاه این امکان را برای ما فراهم می کند. البته همانطور که خودشان گفته اند هنوز جای فراوانی برای گفت و گو کردن، سوهان کاری کردن، یا نه، حتی برای نقد رادیکال اثر، وجود دارد، و از این جهت خلق این اثر را به ایشان تبریک می گویم و فکر می کنم که جامعه علمی ما به کارهایی از این دست، یعنی مواجهه خلاقانه با مسئله ایران بیش ار هر زمانی دیگری نیاز دارد. چرا؟ چون ما در لحظه دعوت قرار داریم. این برداشت تاریخی من است.»
۲۱۶۲۱۶
نظر شما