درس‌هایی از سیاست و حقوق در مکتب علامه نایینی (۱۵)

مفهوم «ولایت»، معانی و مبانی آن

اخبار اندیشهبرای مثال، همه عقلای عالم برقراری امنیت، گردآوری مالیات، رونق اقتصاد، دفع تجاوز دشمنان، تأسیس مدرسه و نظام آموزشی را ضروری می‌دانند، اما آیا بدون داشتن حکومت و با کوشش‌های پراکنده و خودسرانه می‌توان به این اهداف خوب دسترسی پیدا کرد؟!

ارمغان چهار نسل و آینده پیش رو 

اخبار اندیشهچهار نسل است که دنبال آزادی هستیم و نبود آن را به وجود عده ای مربوط می دانیم. فرمول آزادی هم چیزی نبوده جز حذف (حذف این گروه= آزادی). در آینده هم شکست می خوریم، اگر در این خط فکری بمانیم. برای مدتی، می شود از شر عده ای خلاص شد اما برای مدتی بعد به دام عده دیگری می افتیم. آزادی، رها شدن از شر دولتی ضعیف و مستبد و جامعه ای ضعیف و استبدادخواه است. برای رسیدن به آزادی و حفظ آزادی، باید دولتی قوی ساخت و جامعه را توانمند کرد. آزادی، محصول توازن قوا میان "دولتی توانمند و جامعه ای توانمند" است. راه آزادی، دشوار است. تلاش های یک نسل دارای ظرفیت فکری و زیرساختی، لازم است تا این توازن ایجاد شود.

ایجاد تغییرات بزرگ با گام های کوچک

اخبار اندیشهپرسش «در وضعیتی که نقشی در شکل‌گیری آن نداشته‌ایم چه می‌توانیم بکنیم؟» پاسخی ساده و شعاری ندارد. پاسخ آن نیز لزوما قهرمانانه نیست. اما دقیق است: نگاه به یکدیگر به عنوان فرد انسانی گرفتار ناامنی و اضطراب، جلوگیری از فروپاشی اعتماد، حفظ پیوندهای افقی، و بازتولید حداقلی از همدلی در زیست روزمره. این اقدامات شاید تیترساز نباشند، اما زیرساخت هر تحول پایدار آینده‌اند.

درس‌هایی از سیاست و حقوق در مکتب علاّمه نایینی(۱۴)

حاکم چگونه خود را جای خدا می نشاند؟

اخبار اندیشهزمینه زمامداری از نوع استبداد و تفرعن را ناآگاهی ملت‌ها از حقوق خویش و تکالیف زمامداران فراهم می‌آورد. اگر مردمی آگاه و ناظر و پرسشگر باشند گرفتار فرعون نخواهند شد.نایینی سپس به تفصیل با استناد به قرآن و سنت و نیز شیوه حکمرانی پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) اثبات می‌کند که نظام سیاسی اسلام از نوع دوم یعنی ولایتیه  است.

نوآوری نایینی در تقسیم‌بندی نظام‌های سیاسی و انواع حکمرانی

اخبار اندیشهعلامه نایینی جایگاه و حقوق مردم را به دو گونه کلی تقسیم‌بندی کرده و دیگر هیچ! او پس از اشاره‌ای کوتاه به گریزناپذیر بودن حکومت، از هر نوع که باشد، اقسام حکومت یا به تعبیر خودشان «سلطنت» را در دو شکل منحصر دانسته و معتقد است که شق ثالثی وجود ندارد: «سلطنت تملیکیه» و «سلطنت ولایتیه». نیاز به توضیح نیست که «سلطنت» در کلام نایینی، یعنی سلطه و حکمرانی به کار رفته است؛ نه به مفهوم مصطلح و سیاسی آن که پادشاهی باشد.

چرا نوجوانان به خیابان آمدند؟

اخبار اندیشهمسئولیت اصلی در مواجهه‌ درست دولت است. این یک اصل پایه‌ای حقوقی و اخلاقی است. نوجوانی مرحله‌ای از رشد انسان است، نه جرم. دوره‌ای از بازآرایی مغز، هیجان پرتوان، و جست‌وجوی معنا و اثرگذاری. جامعه‌ای که به‌جای فهم این مرحله، فقط با زور پاسخ می‌دهد، در واقع با سازوکارهای رشد انسان درگیر می‌شود. حتی اگر این رویکرد در کوتاه‌مدت خیابان را آرام‌تر کند، در بلندمدت اعتماد، پیوند نسلی و سرمایه عاطفی جامعه را فرسایش می‌دهد. مسئله فقط تعداد معترضان امروز نیست؛ کیفیت رابطه فردا میان نسل جوان و ساختار قدرت است، رابطه‌ای که اگر با خشونت تعریف شود، بازسازی آن بسیار پرهزینه‌تر از پیشگیری از این چرخه خواهد بود.

سی ویژگی یک مُدیر توانمند 

اخبار اندیشهمدیر کسی است که دیگران نحوۀ واکنش و روش تصمیم‌گیری او را تقدیر می‌کنند؛ که تا چه میزان اشتباهات خود را تشخیص می‌دهد، می‌نویسد، دسته ‌بندی و اصلاح می‌کند؛ که از افلاطون شنیده باشد: کار مهم زندگی، تسخیر خود است.

۹ باید برای فهم درس‌های حوادث دی‌ماه

اخبار اندیشهباید بسترهای لازم را برای بیان نظرات ودیدگاهها در مقاطع مختلف، حسب اصول مصرحه قانون اساسی برای اقشار مختلف بخصوص تشکلهای مدنی واحزاب وصاحب نظران فراهم ،تا مسئولان در نهادها ودستگاههای مختلف، عملکرد خود را بر اساس خواست مردم و نیز منتقدان و معترضان محک بزنند.  و همچنین با درایت و تدبیر وسعه صدر بیشتر با چهره های شاخص سیاسی وفعال در احزاب مورد قبول نظام برخورد گردد. 

دعوت به سخت ترین سیاست ورزی؛ لحظه تولد «سوژه‌ حق‌جو»

اخبار اندیشه ساختنِ سوژه یعنی عبور از منطقِ «هرچه بادا باد» به منطقِ «چه باید ساخت». این نه یک دعوت به آرامش، بلکه دعوتی است به سخت‌ترین نوعِ سیاست‌ورزی: سیاست‌ورزی در آستانه‌ لحظه انقلابی، برای یافتنِ زمینی که بتوان روی آن ایستاد و از «حقِ داشتنِ حق» سخن گفت.

نقدی بر دو روایت روشنفکری از بحران معاصر ایران

«ما شکست خوردیم» یا «نردبان بر دیوار اشتباه» بود؟

اخبار اندیشهایران امروز، بیش از هر زمان، نیازمند نگاهی است که از دوقطبیِ «مرثیه اخلاقی» و «نقد سیاسی تلخ» فراتر رود؛ نگاهی که در عین حفظ صداقت انتقادی، از تقلیل‌گرایی بپرهیزد و ابعاد پنهان، غیرمستقیم و امیدوارکننده کنش فکری و اجتماعی را نیز ببیند. شکست در یک میدان، به معنای پایان همه بازی‌ها نیست.

انحلال روشنفکرانی که دنبال خالص سازی هستند!

اخبار اندیشههیچ بهانه‌ای، هیچ وضعیت فوق‌العاده‌ای، هیچ موقعیت خطیری و هیچ «برهه حساسی» نمی‌تواند خاموش‌کردن صداهای گوناگون را توجیه کند. جامعه‌ای که در آن فقط یک صدا مجاز است، نه‌تنها به انسداد سیاسی گرفتار خواهد شد بلکه به فقر فکری و اخلاقی نیز دچار خواهد شد. ما یک بار آزموده‌ایم در این ورطه بخت خویش را؛‌ هم‌رنگ‌شدن با جماعت و پیامدهایش را دیده‌ایم.

قرآن و دعوت به مبارزه با ظلم در نهضت مشروطه

اخبار اندیشهنائینی به آیه‌ای از قرآن کریم استناد می‌کند که دربردارنده گفت‌وگوی حضرت موسی(ع) و فرعون است. خداوند به آن حضرت و برادرش مأموریت داد که: «خود را به فرعون برسانید و بگویید: یقیناً ما فرستاده پروردگار جهانیانیم. بنابراین، بنی‌اسرائیل را [آزاد کن و] با ما بفرست.» یعنی، اولین هدف قیام موسی(ع) آزادی مردم بود؛ چنانکه در آیه دیگری آمده است: «که [موسی به آنان گفت: بندگان خدا را که به بردگی و اسارت شما گرفتارند] به من واگذارید؛ زیرا من برای شما فرستاده‌ای امینم»!

پنج رویکرد عبور از بحران‌ها

اخبار اندیشههمدلی برای اصلاح روندهای ناصواب و اصلاح‌گری واقع‌بینانه و قاطع برای ایران ضرورت دارد.راه‌حل‌های موثر و مبتنی بر حقوق بشر، به عبور کشور از بحران‌های موجود کمک  می‌کنند. تنها در این صورت است که ایران می‌تواند از این دوره بحرانی به سلامت عبور کند و به سمت آینده‌ای روشن حرکت کند.

 برسد به دست مدیران ارشد کشور!

اخبار اندیشهاین معترضان (و نه تخریب گران) همان مردم کوچه و بازار و مدرسه و اداره اند. همان پرستارانی که در کرونا جان فشانی کردند. همان دانش آموزان و ورزشکارانی که در المپیادها و المپیک ها به نام ایران طلا گرفتند. باور دارم اگر همین ها پایش بیفتد شانه به شانه نیروهای انتظامی مدافع امنیت این سرزمین خواهند بود در برابر اغتشاش گران و تخریب گران و مزدوران. اما اگر همان ۵ دلیل بالا باقی بماند با گفتار درمانی صرف، با برخورد قضایی و انتظامی تنها و با محدودسازی رسانه‌ای می توان شعله های آتش را مهار کرد اما با آتش زیر خاکستر چه می کنیم؟

کاهش انسجام ملی مساله این است

اخبار اندیشهاین را بدانیم و باور کنیم که برای بقای سیاسی نظام باید فرزند زمان خود بود، کشور به سرعت رو به پیر شدن است، ادبیات نسل جدید تغییر کرده و ما با سرعت آنها سرعت نگرفته‌ایم و این یعنی فاصله بین نسل معتقد به اصول با نسل پرسشگر و تابوشکن در حال گسترش است، اگر نخواهیم بپذیریم که آدم‌ها را نباید از قطار نظام پیاده کرد، باید آنها را درک کرد و پذیرفت و برای تحویل تاریخ با حفظ اصول اصلی ارزش‌ها آماده شویم.

ما شکست خوردیم

اخبار اندیشهشاید تنها دلخوشی این باشد که ما – همه آن‌ها مثل من که سخت کوشیده‌اند و شکست خورده‌اند – هر آن‌چه در توان داشتیم به‌کار گرفتیم، اما زور تاریخ، زور آن‌ها که مثل ما فکر نمی‌کنند، زور آن‌ها که منافع بزرگ داشتند، زور آن‌ها که به کارهای غلط‌شان مؤمن بودند و هستند، زور نخوت و تکبر و توهم، و زور خشونت، خیلی بیشتر از ما بود. ما تلاش کردیم تا ایران جای بهتری برای زیستن خود و فرزندان همه ما شود، اما نشد و ما شکست خوردیم. و اکنون فقط شاید فقط می‌شود به نظاره بار تاریخ نشست. 

تحول رابطه تاریخی بازار و روحانیت

اخبار اندیشهتحلیل حاضر نشان می‌دهد که رابطه بازار و روحانیت در ایران، در گذار از یک پیوند سنتی به تعاملی جدید است. عواملی همچون دگرگونی‌های نسلی، تحول در ساختار اقتصادی، تغییر جایگاه اجتماعی نهادها و ظهور بازیگران جدید، این رابطه تاریخی را بازتعریف کرده‌اند. این روند ممکن است محدود به فاصله‌گیری صرفاً سیاسی یا اقتصادی نماند، بلکه تأثیری فرهنگی و اعتقادی نیز بر جای گذارد. هنگامی که نهاد دین در ذهنیت گروهی مانند بازاریان بیش از حد با کارکرد حکومتی و چالش‌های آن گره بخورد، ممکن است گرایش‌های دینی شخصی و اجتماعی این قشر نیز دست‌خوش سردی یا بازنگری شود.

در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن

اخبار اندیشهعلی بلوکباشی با نوشتن و کاویدن در فرهنگ عامه ایرانی نه تنها یکی از چهره‌های ماندگار و اصلی در مطالعات فرهنگ عامه در ایران است، بلکه  یکی از شخصیت‌های مؤثر و ماندگار در زمینه گسترش فرهنگ صلح، دوستی و ارزش‌های ماندگار فرهنگ ایران و ایرانی است. او که شخصیت ایران‌منش و ایرانی را دوست دارد و دوستانش به نیکی و ایران‌منشی او اذعان دارند، در واقع پژوهش‌هایش تفسیر و تصویری از همان ایران‌منشی درونی او است. مراد من از ایران‌منشی‌ همان عبارت خود اوست؛ «در فرهنگ خود زیستن و به فرهنگ‌های دیگر نگریستن».

چرا مشروطه به اهداف خود نرسید؟؛ تحلیل‌های سطحی مانع تحول

اخبار اندیشهفضایی آکنده از یأس و احساس شکست پدید آمد، گروهی مانند نایینی انزوای خودخواسته را برگزیدند و مُهر سکوت بر دهان و قلم خویش زدند، گروهی دیگر مانند شیخ فضل‌الله نوری ایستادگی کرده و بر چوبه دار آویخته شدند و البته گروهی هم که بیشتر از میان توده هواداران بودند در اثر احساس خسران و ندامت، بر رهبران فکری خویش شوریدند؛ از سویی خود دچار تغییر عقیده شدند و از سوی دیگر جوّی پدید آوردند که آن انزواها و این اعدام‌ها ممکن و کم هزینه شد.

اعتراض؛ آخرین سنگرِ ارتباط؛ نهیبِ علم به انسدادِ گفت‌وگو

اخبار اندیشهباور ما بر این است که جامعه‌ی ایران، با سرمایه‌های انسانی و فرهنگی خود، نیازمند رویکردهایی است که پیچیدگی‌هایش را به رسمیت بشناسد و به جای انکار یا تقابل، بر فهم و گفت‌وگو تکیه کند.علم اجتماعی قرار نیست نسخه‌های فوری بپیچد، اما می‌تواند چراغی برای دیدن دقیق‌تر واقعیت باشد. ایفای این نقش، کمترین مسئولیتی است که انجمن در قبال جامعه‌ای که از دل آن برآمده، برای خود قائل است. همکاران ما در انجمن هم‌اینک در حال برنامه‌ریزی برای نشست‌های تحلیلی و گفتگویی  در خصوص امور جاری در ایام پرتنش امروز هستند. 

پایانِ دورانِ حکومت‌داری کاغذی؛ توسعه به شرطِ واقعیت

اخبار اندیشهبررسی آخرین داده‌های شاخص FSI  در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که ایران با امتیاز ۸۲.۹ در مقیاس ۰–۱۲۰ در طبقه «High Warning / هشدار بالا» قرار دارد؛ یعنی ریسک‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به اندازه‌ای هستند که احتمال بحران یا ناکارآمدی نهادی بالاست. این وضعیت اهمیت نگاه واقع‌گرایانه و مبتنی بر داده به عملکرد حکومت را یادآوری می‌کند.

دو بهرام بیضایی؛ باشو غریبه کوچک و دانشگاه استنفورد

اخبار اندیشهتصوّر ایرانِ بدون مهرجویی، بیضایی و شجریان واقعا دشوار است. این‌ها فقط افراد نیستند؛ لایه‌هایی از حافظهٔ جمعی ما هستند. در هیاهوی سیاست و روزمرگی، آنها که نرفته‌اند را دریابیم. بیضایی رفته ولی رضا میرکریمی هست. افشین علا هست. یداله‌ کابلی‌خوانساری هست.

گفت و گو جوانان با علامه طباطبایی در باره زیست بدون گناه

اخبار اندیشه ایشان (علامه طباطبایی) با این نگاه واقع‌گرایانه با هوشمندی به مخاطبین جوان خود می‌گوید که اگرچه تقلا برای بهبود فضیلت است اما خود را آنگونه که هستند بپذیرند و بدانند پختگی حاصل تجربه‌های توام با آزمون خطاست و کسی که خود خطاکار بوده نمی‌تواند با تکیه به تجربیات کنونی خود به آنها احساس بد غرقه بودن در گناه را تحمیل کند.

دکتر سروش پساهجرت

اخبار اندیشهنکته دیگر در هجرت دکتر سروش، ارتباط او با جامعه ایرانیان خارج از کشور بوده است. او توانست بجای متصل شدن به شبکه ایرانیان با رفتارهای Extreme به شبکه ای از ایرانیانی متصل شود که جلسات شرح و تفسیر مولوی، غزالی، اقبال لاهوری، سعدی   و… را مقدم بر منازعات بی‌پایانِ سیاسی می دانستند. او با جریانی از خردورزی در جامعه ایرانیان مقیم آمریکا مرتبط شد.

درس‌هایی از سیاست و حقوق در مکتب علامه نائینی

کتابی طرد شد که می توانست سرنوشت ایرانیان را تغییر دهد

اخبار اندیشهبه این ترتیب، کتابی که می‌توانست و باید بیش ازاین تاریخ‌ساز می‌شد، تا چند دهه به دست فراموشی سپرده شد؛ در حالی که «اگر مطالب این کتاب مورد نظر قرار می‌گرفت و روی آن عمل می‌شد، مردم از سرگردانی و تردید رها می‌شدند و قوا متحد می‌شد و فاصله میان حکومت و ملت که منشأ فسادها و بیچارگی‌هاست، برداشته می‌شد و کشور رو به آبادی می‌رفت؛ فضایل خُلقی و کمالات معنوی بازار پیدا می‌کرد و نفاق، که نتیجه محیط تضاد و استبداد است، ریشه‌کن می‌شد.» افسوس!