اعتراض؛ آخرین سنگرِ ارتباط؛ نهیبِ علم به انسدادِ گفت‌وگو

اخبار اندیشهباور ما بر این است که جامعه‌ی ایران، با سرمایه‌های انسانی و فرهنگی خود، نیازمند رویکردهایی است که پیچیدگی‌هایش را به رسمیت بشناسد و به جای انکار یا تقابل، بر فهم و گفت‌وگو تکیه کند.علم اجتماعی قرار نیست نسخه‌های فوری بپیچد، اما می‌تواند چراغی برای دیدن دقیق‌تر واقعیت باشد. ایفای این نقش، کمترین مسئولیتی است که انجمن در قبال جامعه‌ای که از دل آن برآمده، برای خود قائل است. همکاران ما در انجمن هم‌اینک در حال برنامه‌ریزی برای نشست‌های تحلیلی و گفتگویی  در خصوص امور جاری در ایام پرتنش امروز هستند. 

پایانِ دورانِ حکومت‌داری کاغذی؛ توسعه به شرطِ واقعیت

اخبار اندیشهبررسی آخرین داده‌های شاخص FSI  در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که ایران با امتیاز ۸۲.۹ در مقیاس ۰–۱۲۰ در طبقه «High Warning / هشدار بالا» قرار دارد؛ یعنی ریسک‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به اندازه‌ای هستند که احتمال بحران یا ناکارآمدی نهادی بالاست. این وضعیت اهمیت نگاه واقع‌گرایانه و مبتنی بر داده به عملکرد حکومت را یادآوری می‌کند.

دو بهرام بیضایی؛ باشو غریبه کوچک و دانشگاه استنفورد

اخبار اندیشهتصوّر ایرانِ بدون مهرجویی، بیضایی و شجریان واقعا دشوار است. این‌ها فقط افراد نیستند؛ لایه‌هایی از حافظهٔ جمعی ما هستند. در هیاهوی سیاست و روزمرگی، آنها که نرفته‌اند را دریابیم. بیضایی رفته ولی رضا میرکریمی هست. افشین علا هست. یداله‌ کابلی‌خوانساری هست.

گفت و گو جوانان با علامه طباطبایی در باره زیست بدون گناه

اخبار اندیشه ایشان (علامه طباطبایی) با این نگاه واقع‌گرایانه با هوشمندی به مخاطبین جوان خود می‌گوید که اگرچه تقلا برای بهبود فضیلت است اما خود را آنگونه که هستند بپذیرند و بدانند پختگی حاصل تجربه‌های توام با آزمون خطاست و کسی که خود خطاکار بوده نمی‌تواند با تکیه به تجربیات کنونی خود به آنها احساس بد غرقه بودن در گناه را تحمیل کند.

دکتر سروش پساهجرت

اخبار اندیشهنکته دیگر در هجرت دکتر سروش، ارتباط او با جامعه ایرانیان خارج از کشور بوده است. او توانست بجای متصل شدن به شبکه ایرانیان با رفتارهای Extreme به شبکه ای از ایرانیانی متصل شود که جلسات شرح و تفسیر مولوی، غزالی، اقبال لاهوری، سعدی   و… را مقدم بر منازعات بی‌پایانِ سیاسی می دانستند. او با جریانی از خردورزی در جامعه ایرانیان مقیم آمریکا مرتبط شد.

درس‌هایی از سیاست و حقوق در مکتب علامه نائینی

کتابی طرد شد که می توانست سرنوشت ایرانیان را تغییر دهد

اخبار اندیشهبه این ترتیب، کتابی که می‌توانست و باید بیش ازاین تاریخ‌ساز می‌شد، تا چند دهه به دست فراموشی سپرده شد؛ در حالی که «اگر مطالب این کتاب مورد نظر قرار می‌گرفت و روی آن عمل می‌شد، مردم از سرگردانی و تردید رها می‌شدند و قوا متحد می‌شد و فاصله میان حکومت و ملت که منشأ فسادها و بیچارگی‌هاست، برداشته می‌شد و کشور رو به آبادی می‌رفت؛ فضایل خُلقی و کمالات معنوی بازار پیدا می‌کرد و نفاق، که نتیجه محیط تضاد و استبداد است، ریشه‌کن می‌شد.» افسوس!

فقه در محاصره هرمنوتیک مدرن

اخبار اندیشهفقه که هدفش صرفاً بریء‌الذمه کردن مکلّف است، اکنون در محاصره هرمنوتیک مدرن قرار گرفته: یا باید ابزارهای نو را به کار گیرد و اجتهاد به‌غایت دشوار و پرمخاطره صورت دهد، یا در چارچوب کهن بماند و طریقیت خود را از دست بدهد. در هر صورت، زیست مؤمنانه فقهی در زمانه ما با چالش‌های جدی معرفتی مواجه شده است.

تبیین اتصال علم به وحی با رویکرد سیستمی

اخبار اندیشهبحث چند دهه‌ی اخیر این بوده است که شاخه.های علم از از هم‌گسیخته‌ی بی مهار است و در عین‌ موهبت آفرینی، فاجعه می‌آفریند. یکی از  عواملی که مانند دریچه ای بین شاخه‌های جدا ازهم علم،  هم مهارآفرین و هم ارتباط ‌ساز خواهد بود، اخلاق و سیستم ارزشی است. 

چرا ایرانگرایی؟!

اخبار اندیشهایرانگرایی تنها زبانی است که می‌تواند دولت را دوباره مشروع کند. هابسبام می‌گوید دولت بدون حس ملی «ماشینی بدون روح» است (Hobsbawm, ۱۹۹۰). ایران امروز دقیقاً به این روح نیاز دارد: معنایی که در آن قانون، توسعه، آزادی و امنیت نه امتیاز حاکم، بلکه حق ملت تعریف می‌شود. ایرانگرایی نه بازگشت است و نه اسطوره‌سازی؛ بلکه راهی برای دوباره معنا دادن به جمله‌ای ساده اما تعیین‌کننده: ما، ملت ایران.

آرمان یا آرزو

اخبار اندیشه گروه‌های گوناگون به انحاء مختلف حسرت و داغ دارند. متناسب با رنج‌ و آلامی که متحمل شده‌اند، آرزوهایی در دل می‌پرورانند. آرزوها از یک سنخ و جنس نیستند. بیش از آنکه میان مردم وحدت ایجاد کنند، اتفاقاً تمایز می‌آفرینند، گاه به حسب آرزوهاشان از هم بیگانه می‌شوند، گاه با یکدیگر در ستیز می‌افتند و گاه قرابتی با هم پیدا می‌کنند. مساله پیش‌روی اهل فکر ایران، تلاش برای تولید حداکثر امکان توازن و همسازی میان آن هاست. 

دکتر سریع‌القلم: از اکبر گنجی تا علی علیزاده تا هم‌میهن

اخبار اندیشهفارغ از داوری درباره «یک برش کوتاه» از سخنان او (دکتر سریع القلم)، امیدوارم روزی برسد که در نقد و مواجهه با چهره‌ها، کاری را که با کاوه مدنی کردیم، تکرار نکنیم. آنچه را که اکبر گنجی در عالیجناب سرخپوش با هاشمی رفسنجانی کرد را تکرار نکنیم. گذشته افراد و سال‌ها فعالیت‌شان را در نقدها لحاظ کنیم. بیرحمانه نقد کردن آسان‌ترین شیوه است. نقد علمی بدون احترام به سابقه افراد، نه به توسعه کشور کمک می‌کند و نه به رشد گفتمان.

غول ها چگونه می اندیشند؟

اخبار اندیشهپوپر با وجودی که اعتقاد دینی نداشت اما با پیشنهاد انجمن نویسندگان که روشنفکران جهان باید از اثر سلمان رشدی (آیات شیطانی) حمایت کنند مخالفت کرد چون معتقد بود این دفاع ضمنا به معنای دفاع از توهینی است که سلمان رشدی علیه معتقدان مذهبی مرتکب شده است و همچنین بی‌توجهی به این واقعیت که رشدی، عذرخواهی نکرده است.

خطوط قرمز توهمی و کشورداری قفل شده

اخبار اندیشهحرف کانت این است که تا قبل از روشنگری جرات پرسش کردن از انسان ها گرفته شده بود و حق پرسش محدود به امور خاصی بود و حتی ارسطو و افلاطون فراتر از نقد شمرده می ‏شدند و انسان ها آنقدر بالغ و عاقل شمرده نمی ‏شدند که در مورد درستی این امور مقدس فکر و اندیشه کنند. این محدودیت را خود آدمی به خود تحمیل کرده بود و به همین دلیل می ‏گفت روشنگری برون آمدن آدمی است از نابالغی به تقصیر خویشتن!

مدل اورست برای مدیریت و رهبری

اخبار اندیشه نقطه بازگشت حکمرانی آموزش عالی کجاست؟ وقتی ورودی دانشگاه‌ها به صفر برسد؟ یا بسیار قبل‌تر از این‌ها باید تصمیم گرفت؟ نقطه بازگشت حکمرانی آب و انرژی چیست؟ پایان یافتن منابع؟ فرونشست غیرقابل‌برگشت؟ یا هزاران نشانه کوچک‌تر که پیش‌تر دیده می‌شوند؟  نقطه بازگشت مدیریت هوای شهرها کجاست؟ مرگ‌ومیر ۵۰ درصدی؟ یا سال‌ها قبل از آن؟ مدیرانی که بدون توجه به این نقاط هشداردهنده بر ادامه مسیر اصرار می‌کنند و آن را به‌عنوان «استقامت، مقاومت و شجاعت» ثبت می‌کنند، در حقیقت جان مردم و آینده سازمان یا کشور را به خطر می‌اندازند. شجاعت واقعی، گاهی در «بازگشت به‌موقع» است، نه ادامه دادن به هر بهایی.

رضا امیرخانی یا چارلی کِرک؟

اخبار اندیشهچندین ساعت است که از زمان سانحه سقوط برای رضا امیرخانی می‌گذرد و دل‌های دوستداران و خوانندگان او همچنان نگران، اخبار بیمارستان را دنبال می‌کنند. پس از شنیدن خبر سانحه تصادف پدر و مادرم، شنیدن خبر سانحه امیرخانی یکی از تلخ‌ترین روزهای زندگی‌ام بوده. از آب و خاک ایران مهندس و خلبان و سیاستمدار… وحتی نویسنده، زیاد برخاسته، اما آنچه که ایران امروز و دیروز و فردا کم داشته و دارد، جوهره تواضع از جنس رضاامیرخانی است. تواضعِ برخاسته از قدرت، توأم با حیا.

جامعه سالم با شنیدن صداهای متکثر

اخبار اندیشهجامعه‌ای که دروازه دانش، دسترسی به آگاهی و تفکر آزاد را برای همه باز نکند، بخشی از آینده‌اش را بسته است. مسوولیت همه ما این است که این دروازه را برای افراد دارای معلولیت بازتر کنیم. کتابخانه ملی نیز می‌تواند پیشگام این حرکت باشد؛ حرکتی که از فناوری آغاز می‌شود اما به عدالت، برابری و کرامت انسانی ختم خواهد شد.

نازی آباد یا تیک تاک؟ مساله این است!

اخبار اندیشه ایکاش سواد فناوری راهی به دبستان ها و دبیرستان ها پیدا کند. سواد فناوری کمک می‌کند تا در عصر فن‌تنیدگی، به کارگیرنده ابزار (Tool User) باشیم، نه ابزارشونده و ابزار شده (Tool Used). یعنی «کاربرِ ابزار» بمانیم، نه «ابزارِ ابزار» و در زمانه فوران فناوری، همچنان یک انسان به معنای دقیق کلمه باشیم و بمانیم.

محمدرضا اسلامی

ممدانی بدون تحقیر کردن ترامپ، حرفش را زد

اخبار اندیشهآسیبی که جریان چپ (تحت القاء حزب توده) از زمان پهلوی به ایران زد این بود که باب گفت وگوی جامعه ایرانی با نخبگان جامعه آمریکا را بست. بخش مهمی از جریان اندیشه‌ورزی و نوآوری در آمریکا توسط «مهاجرین» شکل می‌گیرد و متاسفانه رسانه‌ها و نخبگان ایرانی هیچ‌گونه گفت وگوی فکریِ دامنه‌داری با رسانه‌ها و نخبگان آمریکایی نداشته و ندارند. جامعه روشنفکری ایرانی سال های طولانی است که هیچ گفت وگوی جدی با «ممدانی‌های آمریکا» نداشته است. و سؤال اینجاست که این روند تا کی ادامه خواهد یافت؟

فرانکشتاینِ «گی‌یرمو دل‌تورو»، گناه آفرینشِ بی‌مسئولیت

اخبار اندیشهمیلان کوندرا می‌گوید، «زندگی یعنی حملِ زخمیِ خویش در جهان». دل‌تورو نیز، بی‌آن‌که بگوید، همین را به تصویر می‌کشد: زیستن، یعنی پذیرش زخم، نه انکارش؛ آفریدن، یعنی به دوش کشیدنِ بارِ مخلوق؛ و انسان بودن، یعنی ایستادن در میانه تاریکی و نور، میان رنج و معنا، میان خالق و مخلوق و در برزخی که نامش زندگی است.

همه شاکی – همه راضی!؛ تله نهادی

اخبار اندیشهکاری می شود کرد؟ جواب بله، ولی بسیار بسیار دشوار است. فعلا دو سرنخ که البته طراحی عملی آن بسیار فنی و پیچیده است: بازطراحی انگیزه ها: تغییر قواعد بازی به‌گونه‌ای که رفتار مطلوب برای تمام ذینفعان کلیدی سودمند باشد و ادامه وضعیت موجود هزینه زا. شوک نهادی و قطع دسترسی: حاکمیت باید قوانین را طوری تنظیم کند که به صورت فیزیکی و حقوقی، دخالت ذی‌نفعان در اصلاحات را غیرممکن سازد

حیدری-نعمتی بیان وضعیت اندیشه در ایران کنونی

اخبار اندیشهوضوح این اَسته، که دانشگاهیان ما پیوسته مشغول انتقاد اند و نه نقد، به قدری است که احتیاج به استدلال و آوردن شاهد ندارد. هر طرف، در فضای مجازی یا در رسانه‌ها بنگرید همه انتقاد است و بویی از نقد شنیده نمی‌شود. همه از جنس دعوای حیدری-نعمتی است. لودگی بعضی سیاست‌مدارلقبانی که داعیهء دانشگاهی بودن را دارند اصلا کنار بگذارید- ارزش ورود به بحث من را ندارد؛ منظور من دانشگاهیان شاغل در حرفهء دانشگری است.

سند چشم انداز و افق بیست‌ساله‌

اخبار اندیشه  طبیعی است کشوری که تمام بنیان مالی خود را بر فروش نفت نهاده و درگیر تحریم‌های گسترده در سنوات طولانی می‌شود نتواند به چشم‌انداز از پیش تعیین شده برسد. کشوری که روابط بین‌المللش به گونه‌ایست که تا جنگ تمام عیار پیش می‌رود. اما پرسش جدی اینجاست که نمره منفی حکمرانی و ناکارآمدی در این نرسیدن‌ها چقدر است؟ نمره جایگزینی نفت با صادرات دیگر محصولات چگونه است؟ نسبت تولید، خدمات و کشاورزی چگونه است؟ اینها سوالاتی است که به نظرم باید بیشتر بدان‌ها اندیشید.

روابط قطر با آمریکا از منظر اعداد و ارقام

اخبار اندیشهصندوق سرمایه‌گذاری قطر (QIA) در حال حاضر دارایی‌هایی حدود ۵۲۶ میلیارد دلار دارد. اخیرا مدیرعامل QIA اعلام کرده بود که صندوق قصد دارد میزان سرمایه‌گذاری سالانه خود در آمریکا را «دست‌کم دو برابر» کند!  قطر در سال ۲۰۲۳، حدود ۳.۳ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری گرینفیلد (نوین) در بخش‌هایی مانند هتل، گردشگری، فناوری اطلاعات، تولید پیشرفته، خدمات مالی و نفت و گاز انجام داده است نکته جالب درباره دانشگاه‌های آمریکاست. در سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، مؤسسات آموزش عالی آمریکا حدود ۴.۷ میلیارد دلار از قطر دریافت کرده‌اند—که بیشترین سهم میان منابع خارجی اهداکننده را به خود اختصاص داده است

معجزه مدنی

اخبار اندیشهمتفکران لیبرال آمریکایی دوباره بحث دیرین تنازع  میان لیبرالیسم و دمکراسی را مرور خواهند کرد. سوسیال دمکراسی اعتبار خواهد یافت. ناسیونالیسم آمریکایی بیشتر به ضرورت یک ناسیونالیسم گشوده به دیگری خواهند اندیشید. و البته لیبرال‌ها و سوسیالیست‌ها و ناسیونالیست‌های آمریکایی به ارزش‌های بنیادین مدرنیته که پشتیبانی از نسل کشی در غزه را بر نمی‌تابد. سیاست داخلی و خارجی آمریکا هم لاجرم با تجدیدنظرهایی مواجه خواهد شد. این همه معجزه دمکراسی است. دمکراسی معجزه مدنی است.

آیا علم توانست اسطوره را کنار بزند؟

اخبار اندیشهسرآخر می توان گفت اگر چه علم جدید، جدال بی رحمانه ای را با اساطیر سامان داد، اما نتوانست حریف را به کلی از میدان به در کند. تفکر آخرالزمانی را به خوبی می توان در برخی ایدئولوژی های نو همانند مارکسیسم، فاشیسم و بنیادگرایی ملاحظه کرد. علاوه بر آن، سینمای معاصر و هالیوود به عنوان مظهر اعلای آن، هنوز هم محل جولان تفکر اسطوره ای است. عناصر آخرالزمانی همانند جدال قهرمان (مسیح) در مقابل ضد قهرمان (دجال) و پیروزی نهایی نیروی خیر را می توان در فیلم های برجسته‌ای مانند «شوالیه تاریکی» «هنکاک» و یا «مرد عنکبوتی» مشاهده کرد.

   سه گام تا گفت‌وگو 

اخبار اندیشهبزرگ‌ترین مانع اجتماعی در برابر "گفت‌وگو"، ساختار اجتماعی سنتی مبتنی بر اطاعت از اتوریته و بزرگترین مانع سیاسی در شکل‌گیری گفت‌وگو، استبداد و ساختار بسته سیاسی است. هر یک از این دو، مانع بزرگی در راه آزادی بیان، خودآیینی و فردیت، محسوب‌ می‌شوند. ارزش کانونی هر دو ساختار بسته‌ی اجتماعی و سیاسی، اطاعت از مرجعیت‌های قدرت است. برای شکل‌گیری گفت‌وگو، تسامح و تساهل فرهنگی و سیاسی، تکثرگرایی، مدارای اجتماعی و به رسمیت شناختن "امر متفاوت" ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. ایدئولوژی‌گرایی افراطی و خودکامگی، امکان گفت‌وگو را سلب می‌کند.