آخوند خراسانی نجات دهنده مشروطه از دست استبداد، مدافع استقلال ایران، و مؤسس مجلس دوم، دارای نقش محوری در مشروطه در بعد فکری و عملی است.

1 - منازعه ای در طول سالهایی که ما با مفاهیم جدید غربی آشنا شده ایم پدید آمده و آن تصور اختلافی است که میان حقوق دین و حقوق ملت وجود دارد. احساس این است که گویی عده‌ای بر این باورند که در جریان مشروطه، حق دین ضایع شده و باید با مشروطه درآویزند و گروهی دیگر، مدافع حقوق ملت بوده و مشروطه را به عنوان ابزاری برای حفظ آن دانسته، از آن حمایت می کنند. ایراداتی که گروه نخست به اوضاع و احوال مشروطه خواهی دارند این است که «دین آسیب دیده»، بنابرین مشروطه بد است. در مقابل کسانی هستند که مدافع مشروطه بوده وآن را وسیله‌ای برای حفظ حقوق ملت می دانند. این تفاوت بینش سبب بخش مهمی از اختلافاتی شده است که میان عالمان مشروطه خواه و مخالفان آن وجود داشته است.
2 - در بخش دفاع از مشروطه، باید گفت، غالب علما مدافع مشروطه بودند. دلیل آن این بود که مشروطه تحولی الزامی برای شرایط آن روز جامعه ایرانی بود، و روحانیون نیز به دلیل این که بخشی از بدنه جامعه بودند، نمی توانستند از این تحول و حمایت از آن دور بمانند. طیف پیشرو جامعه ایرانی که در عین حال هدایت بخش قابل توجهی از نخبگان و چهره های مؤثر جامعه را بر عهده داشت، مدافع مشروطه بود و علما نیز در این زمینه، با آنان همراهی کردند و حتی در موقع رهبری آن قرار گرفتند. البته مخالفان هم ا زمیان روحانیون و جز آنان فراوان بودند. توجیه این مخالفت هم  این بود که به هر حال علما، حافظ سنت‌های کهن جامعه بودند و آنان که بینش سنتی نیرومندتری داشتند، از عدم تغییر وضع به دلیل این که با تغییر آنها سنت های دینی هم تغییر می کند، دفاع می کردند.
3 – در حوزه علمای مدافع مشروطه، گل سرسبد آنان آخوند خراسانی یک فقیه صاحب نام، مؤلف و مدرسی بود که هزاران شاگرد تربیت کرد. این درست است که در تهران، سیدین سندین یعنی بهبهانی و طباطبائی در رأس نهضت مشروطه بودند، و آن را آغاز و رهبری کردند، اما مشروطه به ویژه به لحاظ فکری و همین طور تحولات گسترده‌ای که در جریان استبداد صغیر و پس از آن مجلس دوم روی داد، به نام آخوند خراسانی ثبت شده است. بدون شک باید آخوند را محور اصلی مشروطه خواهی هم در بعد نظری و هم عملی دانست.
4 - تجربه حضور آخوند در مشروطه، هم فکری است و هم سیاسی. طی چهار سال از 1326 تا 1329 آخوند خراسانی از نزدیک در جریان تحولات ایران قرار داشت و تجربه مهمی در باره اصل نظام مشروطه، مسائل اجرایی آن، انتخابات، منازعات سیاسی داخلی تهران، جریانهای فکری و از هم گسترده‌تر ارتباطات جهانی، نقش دولت های خارجی و مسائل حاد سیاسی ایران در ارتباط با دولت های روس، انگلیس و عثمانی داشت. این تجربه جالب در قالب بیانیه‌ها، نامه‌ها و مواضعی است که مرحوم آخوند در قبال مسائل مختلف داشته و یکی از بی نظیرترین تجربه های فکری – سیاسی یک مجتهد در حد و مرتبه آخوند خراسانی است.
5 ـ آخوند خراسانی یک جریان فکری را در اطراف خود پدید آورد که می‌توان نام آن را «مکتب آخوند» نامید. در این زمینه، از همراهی شماری از مراجع، فضلای درجه اول مانند میرزای نائینی و شماری از طلاب فاضل برخوردار بود. این جریان البته پیراسته از عیب نبود و افراد مختلفی با درجه های مختلف از لحاظ سلامت فکر در میانشان وجود داشت، اما این که این جریان، یک جریان ممتد، قاطع و تأثیر گذار بود، امری مقبول و مشهود است. این جریان در دوره آخوند خراسانی بخش عمده‌ای از نجف را پوشش داده بود و در بلاد دیگر نیز تأثیر قابل ملاحظه ای داشت. پس از وی نیز به عنوان یک خط ممتد ادامه یافت. البته یک دهه بعد از انقلاب مشروطه، خط مشروطه خواهی که تصور می شد غلبه خواهد کرد، به تدریج از علما فاصله گرفت، قدری بر ضد دین شعار داد، و چنان که دو دهه جریان لائیک در ایران سر کار آمد، و همه اینها به معنای شکست مشروطه و غلبه مخالفان معنا شد. نیز به دلیل درگذشت آخوند و حضور مرحوم سید محمد کاظم یزدی در رأس تحولات سیاسی در عراق و مبارزه با انگلیسی‌ها، اندکی یاد مرحوم آخوند فراموش شد، اما با این حال شاگردان مرحوم آخوند در نجف و ایران، مکتب وی را ادامه دادند و آثار مکتب آخوند حفظ شد.
6 ـ ماهیت مکتب آخوند خراسانی چیست؟ در این زمینه باید ادبیات و گفتمان حاکم بر نوشته‌های ایشان را مرور کرد. این ادبیات که اغلب آن در بیانیه های سیاسی است که از سال 1320 تا 1329 صادر شده، بخشی مربوط به شرایط مختلف یا به عبارتی شرایط خاص سیاسی است. اصطلاحات نو در این بیانیه ها فراوان و بسا در مواردی متأثر از شرایط جاری باشد. اما محتوای این بیانیه ها، نشانگر نوع تفکر آخوند خراسانی در مقاله سیاست است. این تفکر، با طرح اسلام سیاسی دین و سیاست را بهم نزدیک کرد. این نگرش بر آن بود تا اسلام یا به عبارت بهتر قوانین اسلام را مبنای یک دولت قرار دهد. در عین حال، به حقوق مردم وفادار و بر ضد استبداد و در واقع، حرکتی آزادیخواهانه بود. در این تفکر، میان این دو پدیده، یعنی دین و سیاست اختلافی مشاهده نمی‌شد و اساسا از نظر او دو امر تفکیک شده نبود. مهم طرح اسلامی بود که به صورت زنده در حکومت جریان داشت و می‌توانست به حکومت کمک کند تا استقلال ملت را برابر تجاوز خارجی، قطع دست مستبدین داخلی و تقویت دین و دینداری کمک کند. در این نگاه، از این که «کسانی به اسم دینداری یا دولتخواهی در موجبات اضمحلال دین و دولت و از دست دادن مملکت همت»‌ گمارند سخت نکوهش شده است. (روزنامه مجلس، سال دوم، شماره 59، 24 محرم 1326). برای آخوند خراسانی مجلس جایی بود که اساس آن برای «رفع تعدیات و اعانة مظلومین» و «رافع و مانع اساس ظلم» بود. در باره اسلامیات نیز، توجه به این نکته مطرح بود که مجتهدانی در مجلس باشند و در دوره دوم، زیر نظر آخوند این اتفاق افتاد. اساس مشروطه، دفاع از مردم برابر حکومت بود، اما از نظر آخوند، دین هم باید به طور همه جانبه در آن ورود می‌یافت.
7 ـ در بیانیه های آخوند، جدای از آنچه به مسائل سیاسی روز بر می‌گردد، تمامی آنچه را که می توان از آن به عنوان یک «مکتب سیاسی» یاد کرد، و بخشی از آن حتی ارائه نظریه در باره تأسیس بانک، تقویت ارتش، قانون نظام، تقویت مدارس و تربیت نیرو و جز اینهاست، می‌توان در آن ملاحظه کرد. شگفت آن که آخوند به وزیر عدلیه می‌نویسد «اول امر که بشارت قیام جناب مستطاب‌عالی به مقام منیع وزارت جلیله عدلیه رسیده بود خیلی مسرور و امیدواری‎های کامل به اصلاحات آن دایره که از اهم تکالیف داخله است، حاصل بود. مخصوصاً هم مقرر داشتم جناب مستطاب شریعتمدار صفوۀ‌المجتهدین عظام رکن‎الاسلام آقای میرزای نایینی - دامت برکاته- اصول و امهات وظایف لازمه را به جناب مستطاب اجل من باب التذکر نوشتند؛ بشارت الحاح و اصلاح کلی این شعبه مهمه مملکتداری را انتظار داشتم». (آخوند خراسانی به روایت اسناد، سند 112) وقتی در تهران انتشار یافت که علمای نجف تأکید بر تأسیس بانک ملی و مدارس و مکاتب جدید دارند، و آنگاه که تردید‌هایی در این باره مطرح شد، از آخوند و سایر علمای نجف پرسش کردند. پاسخ این بود که «همچنین حکم به وجوب کفایی تعلیم مشق نظامی، و تأسیس مکاتب و احداث بانک ملی» شده است. (حبل المتین، سال 15، ش 39، سوم ربیع الثانی 1326).
8 ـ شواهد زیادی وجود دارد که مکتب آخوند در سیاسی کردن نجف نقش محوری و اساسی داشت و سبب شد تا فضای نجف در قبال مسائل جهان اسلام بازتر و فعالتر و به ویژه در سمت و سوی وحدت با سایر مسلمانان پیش برود. ادبیاتی که پس از مشروطه در نجف در حول و حوش تحولات سیاسی در جهان اسلام پدید آمد، نشان از آن دارد که مفاهیم و کلید واژه‌های پدید آمده در مکتب سیاسی نجف (محصولی از آخوند خراسانی و همراهانش)‌ نفوذی کامل در ادبیات دوره بعد پدید آورد. سیاسی ماندن نجف با ویژگی‌های مکتب آخوند، در حوالی سالهای 1328 تا 1345 ق در تعدادی رساله سیاسی که در نجف به همت میرزا مهدی پسر آخوند خراسانی منتشر شد، کاملا آشکار می‌شود. در مجموعه‌ای از این بیانیه‌ها که تازگی از آن روزگار انتشار یافته (نسخه شناسی، دفتر نهم، کتابخانه مرعشی، ص 448 به بعد) روی مبارزه با آشفتگی‌های سیاسی و اقتصادی در ایران و کشورهای اسلامی و به ویژه وحدت اسلامی سخت تکیه شده است. در بیشتر این نوشته‌ها که از یک تا چندین صفحه است، بانی نشر میرزا مهدی فرزند مرحوم آخوند خراسانی است. در یک لایحه که چاپ آن سال 1328ق است، آمده است: لایحه ای است از جناب مستطاب ثقه الاسلام آشیخ موسی مجتهد نوری حسب الامر حضرت مسطاب ثقه الاسلام آقای آمیرزا مهدی آیت الله زاده خراسانی به طبع رسید. در آغاز بیانیه بعدی آمده است: «لایحه ای است که جناب شیخ شریف صالح افندی که یکی از علمای محترم تونس می باشند در باب لزوم اتحاد اسلامی به لسان عربی طبع و نشر نموده، چون عام المنفعه بود از جناب شریعتمدار آقا سید عبدالله مجتهد که یکی از اعضای هیئت محترم علمیه می باشند درخواست کردم که به فارسی ترجمه کنند. ... الاحقر مهدی ابن آیت الله الخراسانی (همان، ص 454). باز لایحه بعدی هم همین طور و با همین مضامین که به دستور آیت الله زاده خراسانی – مهدی منتشر شده است ( 465). این نمونه ها نشانگر آن است که مکتب سیاسی آخوند در نجف امتداد یافت. در این موارد، اندیشه های موجود در این مکتب آن مقداری که جنبه واقع بینانه داشته باشد، به تدریج، حتی مورد پذیرش مخالفان نیز قرار می‌گیرد. لایحه اخیر دقیقا بحث پیشرفت و پسرفت ملتها و علل آن است. به عنوان نخستین علت پیشرفت روی «تحصیل علم»‌تکیه شده است که ملل مترقیه، از طریق اجباری کردن تعلیم آن را وارد جامعه خود کرده اند. «رعایت حال ضعفای ملت»‌ عامل دوم ترقی است. عامل سوم «زیادتی ثروت و کثرت صنایع» است. در این جا روی آموزه های اسلام برای توسعه زراعت و تجارت و صنعت تأکید و نمونه‌هایی ارائه شده است (ص 467). عامل چهارم «حفظ حقوق آحاد ملت از هجمات اعادی و توسعه نفوذ و اعلای کلمه آنهاست». در اینجا عامل تسلط کفار «سلاطین هواپرست» و مشغولیت آنان «به عیش و نوش و اغفال مسلمین»‌ مربوط شده است.
9 ـ شاگردان آخوند خراسانی در قم نیز در شکل گیری مکتب سیاسی قم فعال بودند. شیخ عبدالکریم حائری و دو تن از مراجع ثلاث جانشین وی، از شاگردان مرحوم آخوند خراسانی بودند. مرحوم حائری بیشتر از نظر فکری تحت تأثیر اندیشه های آخوند بود، اما مرحوم سید محمد تقی خوانساری و سید صدرالدین صدر، از لحاظ سیاسی هم متأثر از آن مکتب بودند. شور و شعفی که در مرحوم آیت الله خوانساری در حمایت از جریان های سیاسی ـ مذهبی وجود داشت، یادآور فضای سیاسی نجف است. «اسلام سیاسی» برآمده از مکتب سیاسی آخوند بود که البته تلاش می کرد از تعصب مذهبی دور بماند، هرچند حاضر به پذیرش انحراف در دینداری نبود.
10 ـ نباید غفلت کرد که مکتب آخوند روی مفهوم «اجانب» و تسلط آنان تأکید ویژه‌ای داشت و به هیچ روی، بی‌توجه به این بخش که در مکتب میرزا شیرازی و داستان تنباکو نهایت اهمیت را داشت، نبود. تأکیدات مؤکد وی در بیشتر بیانیه ها در نفی سلطه خارجی حاکی از آن است که گفتمان مقابله با سلطه اجانب که از سالهای پیش در ادبیات سیاسی ایران وارد شده بود، همچنان در بیانیه‌ها و نوشته‌های سیاسی مرحوم آخوند موج می‌زد. تلاش وی برای تأسیس بانک ملی باز برای استحکام بخشی به اقتصاد ملی برابر تسلط بیگانگان بود که نماینده این تسلط، بانکهای آنان در ایران بود. این تأکید را برای این عرض می کنم که برخی تصور می‌کنند به صرف این که اندیشه آخوند روی حقوق ملت است، گویی کاری به اجانب نداشته است در حالی که گفتمان غالب بر نوشته های سیاسی آخوند همزمان تأکید بر حقوق ملت، و مخالفت با تسلط اجانب برای حفظ حقوق ملت بر اساس آموزه های اسلام و دین حنیف است.

(این یادداشت به بهانه برپایی کنگره بزرگداشت آخوند خراسانی در روز چهارشنبه 23 آذر 1390 نوشته شد)
 

کد خبر 189410

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
5 + 3 =