گروه اندیشه: دکتر هومن قاپچی، فوق دکترای مدیریت رسانه و علوم شناختی دانشگاه تهران در مقاله ای که در اختیار خبرگزاری خبرآنلاین قرار داده، تلفن همراه را به مثابه ابزار خط مقدم جبهه خبری مورد بررسی قرار داده است. این متن با تکیه بر هشدار قرآنیِ آیه ۶ سوره حجرات درباره لزوم تحقیق در باره اخبار، به کالبدشکافی بحران «اخبار جعلی» و کاهش شدید سهم اخبار واقعی در شبکههای اجتماعی (طبق آمارهای سال ۲۰۲۶) میپردازد. فاکتور کلیدی و پنهان در شناسایی فیکنیوزها، تحلیل «سطح اقدام و مشارکتجویی» آنهاست؛ برخلاف اخبار معتبر که لحنی عینی، انفعالی و تحلیلی دارند، اخبار جعلی با تحریک احساسات (خشم، ترس و فوریت) و استفاده از عبارات دستوری (مانند «فوری» یا «حتماً بازنشر کنید»)، مخاطب را به واکنش سریع وادار میکنند. متن با معرفی مدلهای روانشناختی، زبانی و ساختاری تشخیص دروغ، به تبیین دو بازوی مخوف جنگ شناختی مدرن یعنی «آستروتورفینگ» (ساخت جنبشهای مردمیِ قلابی با رباتها) و «اسپموفلاژ» (هرزنگاری و هک افکار عمومی از طریق حسابهای فیک و تاکتیکهایی چون ماگافلاژ) میپردازد تا ضرورت ارتقای تابآوری رسانهای مخاطبان را به تصویر بکشد. این مقاله را در ادامه می خوانید:
****
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ(حجرات، ۶)؛ ای کسانیکه ایمان آوردهاید! اگر فاسقی برای شما خبری مهم آورد خوب تحقیق و بررسی کنید، مبادا (با زودباوری و شتابزدگی تصمیم بگیرید و) ناآگاهانه به گروهی آسیب رسانید، سپس از کرده خود پشیمان شوید.
در دنیای امروز، رسانهها نقش حیاتی در زندگی افراد و جوامع ایفا میکنند. رسانهها میتوانند به عنوان ابزاری برای اطلاعرسانی، آموزش، سرگرمی، و گفت وگوی عمومی عمل کنند. با این حال، رسانهها میتوانند آسیبزننده نیز باشند.
فشارهای سیاسی و اقتصادی، سوگیریهای ایدئولوژیک، و انتشار اطلاعات نادرست میتواند به کاهش اعتماد به رسانهها و تأثیر منفی بر توسعه پایدار منجر شود. تابآوری رسانهای به معنای توانایی رسانهها در مقابله با چالشها و دشواریها و حفظ استقلال و عملکرد خود است. امروزه، مخاطبان با انبوهی از اطلاعات و اخبار از منابع مختلف روبرو هستند. این اطلاعات و اخبار میتوانند دقیق، نادرست، گمراهکننده، یا جانبدارانه باشند.
آنچه از ظهور اخبار جعلی مهمتر است، کمبود اخبار واقعی در شبکههای اجتماعی است. از زمان تغییر جهت شبکه به سمت سرگرمی، اخبار تنها ۳ درصد از آنچه مردم در آن میبینند را تشکیل میدهد. طبق مطالعهای در دانشگاه استنفورد در سال ۲۰۲۶ در سراسر شبکههای اجتماعی، تنها ۱۹ درصد از بزرگسالان داستانهای خبری را به اشتراک میگذارند که در مقایسه با سال ۲۰۱۸ کاهش ۲۶ درصدی داشته است.
مخاطبان خاکستری به کسانی گفته میشود که نه به طور کامل به اطلاعات و اخبار یک منبع خاص اعتماد دارند و نه به طور کامل آن را رد میکنند. این مخاطبان در معرض خطر بیشتری برای تأثیرپذیری از اطلاعات نادرست و اخبار جعلی هستند. تابآوری مخاطبان به معنای توانایی آن ها در مقابله با چالشها و دشواریهای دنیای اطلاعات و اخبار و مصرف آگاهانه و انتقادی از این اطلاعات است.
تابآوری رسانهای شناختی به معنای توانایی افراد و جوامع در درک، تحلیل و پاسخ به اطلاعات رسانهای به گونهای است که بتوانند در برابر تهدیدات اطلاعاتی و تغییرات اجتماعی مقاومت کنند
نکتهای که معمولاً در تشخیص اخبار جعلی کمتر به آن توجه میشود، اما میتواند بسیار روشنگر باشد، «حالت انفعالی یا منفعلانه نسبت به یک رویداد» در مقابل «حالت فعال یا پیشبرنده» است.
انواع تحریک به نشر با کلمات وجملات
اغلب اخبار جعلی سعی دارند مخاطب را به اقدام وادار کنند، یا او را درگیر احساساتی شدید کنند تا واکنشی نشان دهد. این اقدام میتواند شامل موارد زیر باشد:
-نشر دهید! کپی اجباری! [۱]
-التماس تفکر! خودتان تحقیق کنید![۲] : که در واقع معمولاً به معنای «این ایده را به اشتراک بگذارید» است.
-تسلسل باطل: آن که چنین نظری دارد یا احمق است یا جانی!
-تفکر باینری - صفر و یک – سفید و سیاه – بی طرفی یعنی بیشرفی!
-بدیهی است! همه در موردش صحبت میکنند![۳]
-خودتان ببینید و قضاوت کنید! این را ببینید تا باور کنید![۴]
زبان پر از دستورات دستوری یا فراخوانهای شدید: اگر ایرانی هستی بازنشر بده! باید بدانید!، حتماً این را چک کنید!، به پا خیزید!
ایجاد حس فوریت شدید: فقط امروز! فوری! آخرین مهلت! آخرین اخطار!
و حتی زبان پرسشی که هدایت شده است: چرا رسانهها این را پنهان میکنند؟ چرا نمیخواهند شما بدانید؟ (در واقع شما را به سمت باور یک روایت خاص سوق میدهد).
در مقابل، اخبار معتبر معمولاً حالت انفعالیتری دارند:
ارائه اطلاعات: هدف اصلی، اطلاعرسانی است، نه لزوماً وادار کردن مخاطب به یک واکنش فوری.
بیان یافتهها: یافتهها نشان میدهند…، تحقیقات حاکی از آن است که…
ارجاع به منابع: بر اساس گزارش [منبع معتبر] …
لحن عینی و تحلیلی: حتی در صورت بیان نکات منفی، لحن معمولاً بیشتر تحلیلی است تا تهییجکننده.
مخاطب را به تفکر (واقعی نه احساسی) دعوت میکند، نه لزوماً به اقدام فوری.
چرا این نکته مهم است؟
اخبار جعلی اغلب با دستکاری در سطح اقدام[۵] کار میکنند. آنها نه تنها سعی دارند شما را در مورد یک موضوع متقاعد کنند، بلکه میخواهند شما را وادار به انجام کاری کنند (اشتراکگذاری، ترویج، یا ایجاد ترس و خشم). این فراخوان به عمل[۶] حتی اگر پنهان باشد، یکی از تفاوتهای کلیدی با اخبار معتبر است که بیشتر بر «ارائه اطلاعات» تمرکز دارند.
فراخوان به اقدام یا مشارکت فعال [۷]وادار کردن مخاطب به اشتراکگذاری، تحقیق شخصی، واکنش سریع، یا اتخاذ موضع.توجه به این جنبه میتواند لایهی ظریفتری از تحلیل را اضافه کند که در سطوح اولیه تشخیص اخبار جعلی، کمتر مورد توجه قرار میگیرد.
تحلیل سطح اقدام و مشارکتجویی[۸]
در ارزیابی اعتبار یک خبر، علاوه بر محتوا، لحن و منابع، نحوه تعامل خبر با مخاطب و میزان تلاش آن برای وادار کردن او به اقدام یا واکنش فوری، نیز حائز اهمیت است. اخبار معتبر معمولاً بر اطلاعرسانی و تحلیل متمرکز هستند، در حالی که اخبار جعلی یا گمراهکننده اغلب با هدف برانگیختن واکنش، انتشار سریع، یا ایجاد مشارکت فعال در مخاطب طراحی میشوند. این بخش به بررسی «سطح اقدام و مشارکتجویی» خبر میپردازد.
خبر مورد نظر با توجه به لحن، استفاده از عبارات دستوری، فراخوانها، و رویکرد کلی آن، در یکی از دستههای زیر قرار میگیرد:
رویکرد اطلاعرسانی و تحلیلی [۹]
ویژگیها: تمرکز اصلی بر ارائه اطلاعات، حقایق، دادهها، و تحلیلهای عینی.
زبان: استفاده از زبان توصیفی، تحلیلی، و ارجاع به منابع.
هدف: آگاهسازی مخاطب و فراهم کردن بستری برای درک رویداد.
میزان مشارکتجویی پایین (دعوت به تفکر و درک، نه لزوماً واکنش فوری).
رویکرد مشارکتجویی فعال و عملگرا[۱۰]
ویژگیها: تلاش برای وادار کردن مخاطب به واکنش فوری، اشتراکگذاری، تحقیق و تفحص شخصی (با هدایت روایی خاص)، یا اتخاذ موضع.
زبان: استفاده از عبارات دستوری، فراخوانهای مستقیم به اقدام (مانند حتماً منتشر کنید، این را باور کنید)، ایجاد حس فوریت شدید، یا طرح پرسشهای هدایتشده برای برانگیختن واکنش.
هدف: تحریک احساسات، ایجاد هیجان، و تشویق به اقدام سریع یا انتشار گسترده.
میزان مشارکتجویی بالا (دعوت به اقدام یا واکنش فوری).
ارتباط با اعتبار خبر و احتمال جعلی بودن
رویکرد مشارکتجویی فعال بالا، به طور قابل توجهی اعتبار خبر را تضعیف کرده و احتمال جعلی بودن یا دستکاری روایت را افزایش میدهد. این نوع رویکرد اغلب در انتشار اخبار جعلی، شایعات، یا محتوای تبلیغاتی/سیاسی جهتدار به کار میرود تا مخاطب را بدون تفکر نقادانه، درگیر انتشار یا باور اطلاعات کند.
رویکرد اطلاعرسانی و تحلیلی، اعتبار خبر را تقویت کرده و نشاندهنده تمرکز بر ارائه اطلاعات معتبر است، هرچند که خود محتوای اطلاعات نیازمند راستیآزمایی مجزا خواهد بود.
مدل F.A.K.E. (Foundation, Aim, Key Message, Execution)
این یک چارچوب نسبتاً ساده اما کاربردی است که برای تحلیل اخبار جعلی به کار میرود. با شکستن خبر به این اجزا، میتوان هدف و ماهیت آن را بهتر درک کرد:
بنیان/مبنا F (Foundation)
سوال: این خبر بر چه چیزی بنا شده است؟ آیا اساساً دروغ است (ساختگی) یا بر اساس حقیقت دستکاری شده؟
مثال: یک خبر کاملاً ساختگی (در مورد موجودات فضایی که به زمین آمدهاند) یا یک خبر بر اساس واقعیتی که وارونه شده (یک اتفاق کوچک که به عنوان یک فاجعه بزرگ نمایش داده میشود).
A )Aim )- هدف
سوال: سازنده این خبر با انتشار آن چه هدفی را دنبال میکند؟
مثال: ایجاد ترس، نفرت، تفرقه، سود مالی، تأثیرگذاری سیاسی، سرگرمی.
K )Key Message) - پیام کلیدی
سوال: پیام اصلی و اصلی که سازنده میخواهد به مخاطب منتقل کند چیست؟
مثال: «گروه X خطرناک است»، «این واکسن کشنده است»، «همۀ مسئولین فاسد هستند»
E)Execution) - اجرا/نحوه انتشار
سوال: این خبر چگونه و از چه کانالهایی منتشر میشود؟ از چه تکنیکهایی استفاده شده؟
مثال: استفاده از رباتها، تیترهای جنجالی، تصاویر دستکاری شده، اشتراکگذاری در گروههای خصوصی.
نظریه انتشار اطلاعات غلط[۱۱]
این نظریه سعی میکند رفتار انتشار اطلاعات (چه درست و چه غلط) را در شبکههای اجتماعی مدلسازی کند. این مدلها معمولاً از مفاهیم جامعهشناسی، روانشناسی، و علوم کامپیوتر استفاده میکنند.
عوامل کلیدی در این مدلها
نرخ انتشار[۱۲]: با چه سرعتی خبر پخش میشود؟ اخبار جعلی اغلب با سرعت بیشتری نسبت به اخبار واقعی پخش میشوند، چون هیجانانگیزتر یا قابل بحثتر هستند.
تأثیرگذاری[۱۳]: چه کسانی خبر را منتشر میکنند؟ افراد با تعداد دنبالکننده زیاد، یا کسانی که اعتبار بیشتری دارند (حتی اگر اعتبارشان دروغین باشد) میتوانند تأثیر بیشتری داشته باشند.
پایداری[۱۴]: چقدر طول میکشد تا یک خبر از جریان خارج شود؟ اخبار جعلی گاهی به شدت پایدار هستند و با وجود تکذیب، همچنان پخش میشوند.
ساختار شبکه [۱۵]:چگونه افراد در شبکه به هم متصل هستند؟ اخبار در گروههای بسته یا خوشههای ارتباطی راحتتر پخش میشوند.
عوامل روانشناختی[۱۶]
پیشفرض تأییدی[۱۷]: تمایل افراد به باور کردن اطلاعاتی که با باورهای قبلی آنها همسو است.
اثر حباب فیلتر/ اتاق پژواک [۱۸]: قرار گرفتن در معرض اطلاعاتی که با نظرات ما همسو هستند و دور شدن از دیدگاههای مخالف.
عوامل احساسی[۱۹]: خشم، ترس، شگفتی، و هیجان، افراد را وادار به اشتراکگذاری سریعتر میکند.
مدلهای مبتنی بر ویژگیهای محتوا[۲۰]
این مدلها بر ویژگیهای زبانی، ساختاری، و بصری اخبار جعلی تمرکز دارند. این مدلها اغلب در تشخیص خودکار اخبار جعلی با استفاده از هوش مصنوعی به کار میروند، اما به ما در درک الگوهای پنهان کمک میکنند:
ویژگیهای زبانی
استفاده از کلمات احساسی و اغراقآمیز: «شاهکار»، «فاجعه»، «افشاگری بزرگ»، «وحشتناک.»
نکات نگارشی ویرایشی و املای ضعیف: در اخبار جعلی غیرحرفهای بیشتر دیده میشود.
استفاده از علائم نگارشی خاص: مثل استفاده بیش از حد از علامت تعجب یا سوال.
عدم دقت در جزئیات: نامها، تاریخها، مکانها ممکن است اشتباه باشند.
ویژگیهای ساختاری
عناوین گمراهکننده[۲۱]: عناوین اغراقآمیز که با محتوای اصلی مطابقت ندارند.
عدم ارجاع به منابع معتبر: یا ارجاع به منابع نامشخص.
طول و قالب نامتعارف: خبر بیش از حد کوتاه یا طولانی است.
ویژگیهای بصری
کیفیت پایین تصاویر یا ویدئوها.
تصاویر قدیمی که به رویداد جدید نسبت داده شدهاند.
نشانههای دستکاری در تصاویر (فتوشاپ یا اعوجاج ویدیویی)
سخن پایانی
در بحبوحه نبردهای رسانهای-شناختی به خصوص شناخت دو کلیدواژه در مقابله با اخبار جعلی ویروسی[۲۲] بسیار حائز اهمیت است.
آستروتورفینگ یا مردم نمایی[۲۳]: عملیاتهای پنهانی رسانهای که در آن جمعیتها و تودههای مردمی را برای اهداف از قبل تعیین شده سازماندهی میکنند بدون اینکه مردم از شخص یا سازمان «اداره کننده» آشنایی داشته باشند.
گروهی انگیزههای خود را زیر نقاب جنبشهای مردمی پنهان میکنند و سعی میکنند که مخاطبین واقعی احساس کنند که جنبش مدنظر کاملا مردمی بوده تا با آن همراه شوند. از این تکنیک برای ایجاد محبوبیت و همراه کردن باور عمومی استفاده میشود.
این تکنیک تلاشی است برای ایجاد تصوری از حمایت گسترده مردمی از یک سیاست، فرد یا محصول، در موقعیتی که چنین حمایتی وجود ندارد. برای استفاده از این تکنیک در شبکههای اجتماعی، از چندین هویت جعلی و گروههای فشار جعلی برای گمراه کردن عموم مردم استفاده میشود. با چند کامپیوتر، تعداد انگشتشماری برنامهنویس و تعدادی ربات میتوان اذهان کل لشکر حامیان را جادو و با هزینهای بسیار محدود افکار عمومی را متاثر کرد.
اسپموفلاژ یا هرزنگاری[۲۴]:
کمپینی است که از شبکهای از حسابهای رسانههای اجتماعی جدید یا ربوده شده برای ارسال پیامهای تبلیغاتی در پلتفرمهای مختلف مانند فیسبوک، ایکس/توییتر، اینستاگرام، یوتیوب، مدیوم، ردیت، تیک تاک و لینکدین استفاده میکند. از این کمپین برای تقویت آستروتورفینگ یا مردمنمایی بهره گرفته میشود.
کمپین اسپموفلاژ (هرزپراکنی) یک عملیات اطلاعاتی و تبلیغاتی آنلاین است که به طور عمده به حمایت از یک کلان روایت خاص و ترویج روایتهای آن در فضای مجازی میپردازد. این کمپین از سال ۲۰۱۷ آغاز شده و به طور خاص بر روی هدف قرار دادن مخالفان و منتقدان جریانهای خاص تمرکز دارد.
روشهای اجرایی
ایجاد حسابهای جعلی: این شبکه با استفاده از هزاران حساب کاربری جعلی در شبکههای اجتماعی، محتوای خود را منتشر میکند. این حسابها معمولاً تلاش میکنند تا خود را به عنوان کاربران واقعی معرفی کنند تا تأثیر بیشتری بر روی مخاطبان بگذارند.
استفاده از تکنیکهای جدید: به عنوان مثال اخیراً، هرزپراکنی چین با استفاده از تکنیکهایی مانند ماگافلاژ[۲۵] که شامل حسابهای کاربری است که خود را به عنوان حامیان راستگرای آمریکایی معرفی میکنند، سعی دارد تا تأثیرگذاری خود را بر مخاطبان آمریکایی افزایش دهد. روسیه و اکراین نیز در جنگ اوکراین تجربه مشابهی را با یکدیگر داشتند. این در حالی است که در مورد محور مقاومت و به خصوص جبهه ایران در جنگ دوازده روزه و جنگ رمضان ماشین تبلیغات غرب با تکنیک دروغ بزرگ تمام مشروعیت را متوجه پستهای ترامپ در توئیتر و تروث سوشیال کرد.[۲۶]
پانوشت ها
[۱] Share this now!
[۲] Do your own research!
[۳] Everyone is talking about this!
[۴] See this to believe it!
[۵] Action Manipulation
[۶] Call to Action
[۷] Calls to Action/Engagement
[۸] Action-Oriented vs. Informational Stance
[۹] Informational & Analytical Stance
[۱۰] Action-Oriented & Engagement-Focused Stance
[۱۱] Misinformation Diffusion Theory
[۱۲] Diffusion Rate
[۱۳] Influence
[۱۴] Persistence
[۱۵] Network Structure
[۱۶] Psychological Factors
[۱۷] Confirmation Bias
[۱۸] Filter Bubble/Echo Chamber
[۱۹] Emotional Triggers
[۲۰] Content-Based Models
[۲۱] Clickbait
[۲۲] Viral Fake News
[۲۳] Astroturfing
[۲۴] Spamouflage
[۲۵] MAGAflage اسپموفلاژ یا هرز پراکنی پیرامون جنبش ماگا Make America Great Again
[۲۶] پیشروی شایعه تحت تأثیر دو عامل اصلی است: اهمیت موضوع ضرب در میزان ابهام آن. هرقدر مسئلهای برای جامعه مهمتر باشد و اطلاعات دقیق کمتری دربارهاش وجود داشته باشد، احتمال گسترش شایعه افزایش مییابد. در مورد مواردی که ابهام وجود دارد، ماشین تبلیغاتی غرب با ضریب دادن به اهمیت گوینده خبر این خلاء ذاتی را پوشش داده و باعث ویروسی شدن بیشتر محتوا میگردد. حتی گاه در کنشی فرافکنانه رئیس جمهور ایالات متحده دیگر رسانهها را فیک نیوز نامیده و با خبرنگاران درگیر میشود که گرچه از دور برای مخاطب عام بسیار سادهانگارانه و احمقانه به نظر میرسد ولی پشتوانه رسانهای قدرتمندی برای به کرسی نشاندن هرزپراکنیهای آتی وی به وجود میآورد.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما