به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایبنا، الهام عبادتی، در جهان معاصر، شاید هیچ مفهومی به اندازه «دولت» و «سیاست» بدیهی و اجتنابناپذیر به نظر نرسد. انسان امروز از لحظه تولد تا پایان زندگی، در شبکهای از قوانین، نهادها، مالیاتها، انتخابات، سیاستگذاریها و سازوکارهای حکمرانی زندگی میکند؛ چنان در این ساختار غوطهور است که کمتر فرصت میکند درباره اصل آن پرسش کند. کتاب «علیه سیاست» نوشته آنتونی دو جَسِی، فیلسوف و نظریهپرداز سیاسی مجارستانی به ترجمه محدثه الفت شایان که به تازگی منتشر شده است دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود: از تردید در چیزی که جهان مدرن آن را بدیهیترین ضرورت زندگی اجتماعی میداند.
این کتاب را نمیتوان صرفاً اثری در نقد دولت یا مخالفت با سیاستمداران دانست. دو جسی در «علیه سیاست» مسئلهای ریشهایتر را هدف قرار میدهد: او خودِ سیاست دولتی را زیر سؤال میبرد؛ ساختاری که در آن گروهی محدود، به نام خیر عمومی و نظم اجتماعی، برای اکثریت تصمیم میگیرند و حوزه آزادی، اختیار و زیست فردی را تعیین میکنند. به همین دلیل، کتاب بیش از آنکه در چهارچوب مباحث روزمره سیاسی قرار بگیرد، به قلمرو فلسفه سیاسی و نقد بنیادهای قدرت وارد میشود.
مقدمه کتاب، که لحنی تأملبرانگیز و در عین حال چالشگر دارد، از همان ابتدا موضع نویسنده را روشن میکند. در این مقدمه، سیاست همچون امری توصیف میشود که «چونان آبی بیرنگ» در تار و پود زندگی انسان جاری است؛ حضوری دائمی اما اغلب نادیده گرفتهشده. این تعبیر، یکی از مهمترین ایدههای کتاب را در خود نهفته دارد: سیاست دولتی آنقدر در زندگی روزمره طبیعی و عادی جلوه داده شده که دیگر کمتر کسی درباره مشروعیت یا ضرورت آن پرسش میکند.
دو جسی در این کتاب تلاش میکند «عادتمندی» سیاست را بر هم بزند. او نمیخواهد صرفاً از فساد دولتها یا ناکارآمدی نظامهای سیاسی سخن بگوید، بلکه میکوشد نشان دهد شاید خودِ ساختار دولت مدرن، مستقل از اینکه چه کسانی بر آن حاکمند، مسئلهساز باشد. همین تمایز است که «علیه سیاست» را از بسیاری کتابهای انتقادی حوزه علوم سیاسی جدا میکند.
یکی از مهمترین محورهای کتاب، مسئله مشروعیت قدرت است. نویسنده توضیح میدهد که در همه نظامهای سیاسی ــ از دموکراسی تا اشکال دیگر حکمرانی ــ در نهایت گروهی محدود برای کل جامعه تصمیم میگیرند. حتی دموکراسی، که در جهان مدرن معمولاً بهعنوان مردمیترین شکل حکومت معرفی میشود، از نگاه دو جسی همچنان مبتنی بر سازوکاری است که در آن عدهای دامنه انتخابها، حدود آزادیها و شیوه زندگی جمعی را تعیین میکنند.
در مقدمه کتاب، این پرسش اساسی مطرح میشود که آیا انسان واقعاً موظف است از تصمیمهای دیگران تبعیت کند؟ و آیا میتوان سلطه سیاسی را صرفاً به این دلیل که تاریخی و رایج شده، امری اخلاقاً مشروع دانست؟ دو جسی یادآور میشود که اگر این مسئله کاملاً بدیهی بود، بخش عمده فلسفه سیاسی از دوران باستان تاکنون حول پرسش از مشروعیت دولت شکل نمیگرفت.
مقدمه کتاب سپس به بررسی سه دیدگاه مشهور درباره دولت میپردازد؛ سه روایتی که بهنوعی تمام تاریخ فلسفه سیاسی مدرن را شکل دادهاند: نخست، این ایده که دولت ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقای جامعه است؛ دوم، این تصور که دولت صرفاً ابزاری سودمند برای تسهیل زندگی اجتماعی است؛ و سوم، این دیدگاه رادیکال که دولت چیزی جز تحمیل سازمانیافته قدرت نیست که تنها از طریق مشروعیتسازی تاریخی و فرهنگی دوام یافته است.
دو جسی در برخورد با این سه روایت، رویکردی انتقادی و شکاکانه دارد. او بهویژه نسبت به مفهوم «قرارداد اجتماعی» بدبین است؛ مفهومی که قرنها بهعنوان پایه مشروعیت دولت مدرن معرفی شده است. از نگاه او، این تصور که انسانها آگاهانه و آزادانه بخشی از آزادی خود را به دولت واگذار کردهاند، بیشتر شبیه افسانهای فلسفی است تا واقعیتی تاریخی.
در مقدمه کتاب، اشاره مهمی نیز به مفهوم «خیر عمومی» میشود؛ مفهومی که دولتها معمولاً خود را نماینده آن معرفی میکنند. نویسنده با ارجاع به کانت، این پرسش را پیش میکشد که آیا ساختارهای متمرکز سیاسی واقعاً میتوانند نماینده خیر همگانی باشند یا در نهایت، منافع گروههای کوچکتر و طبقات حاکم را بازتولید میکنند؟ این بخش از کتاب، یکی از مهمترین نقاط اتصال اندیشه دو جسی با سنتهای انتقادی فلسفه سیاسی است.
از دیگر جنبههای مهم کتاب، نقد زبان سیاسی معاصر است. دو جسی معتقد است بسیاری از مفاهیمی که در گفتمان سیاسی مدرن بارها تکرار میشوند ــ مفاهیمی چون عدالت، همبستگی، برابری فرصتها یا معقولیت ــ به واژگانی انعطافپذیر و گاه مبهم تبدیل شدهاند که میتوانند تقریباً هر سیاستی را توجیه کنند. این نگاه، کتاب را به سنت نقد گفتمان نزدیک میکند؛ سنتی که زبان را نه ابزاری خنثی، بلکه بخشی از سازوکار قدرت میداند.
نکته مهم در «علیه سیاست» این است که دو جسی صرفاً در پی تخریب یا انکار نیست. او اگرچه سیاست دولتی را بهشدت نقد میکند، اما هدفش صرفاً نفی نیست؛ بلکه میخواهد امکان اندیشیدن به شکلهای دیگری از زیست جمعی را باز کند. به بیان دیگر، کتاب بیش از آنکه نسخهای آماده برای جامعه بدون دولت ارائه دهد، میکوشد خواننده را از اسارت بدیهیات سیاسی رها کند.
همین ویژگی باعث شده «علیه سیاست» اثری عمیقاً فلسفی باشد. کتاب از خواننده نمیخواهد فوراً با نویسنده موافق شود؛ بلکه او را دعوت میکند درباره مفاهیمی که همیشه طبیعی و اجتنابناپذیر فرض کرده، دوباره فکر کند. این دعوت به بازاندیشی، مهمترین قدرت کتاب است.
از منظر سبکی نیز «علیه سیاست» اثری قابل توجه است. نثر کتاب، برخلاف بسیاری از متون فلسفه سیاسی، بیش از حد پیچیده و دانشگاهی نیست. دو جسی میکوشد مفاهیم دشوار را با زبانی روشن و استدلالی توضیح دهد و همین مسئله باعث شده کتاب برای طیف وسیعتری از مخاطبان قابل خواندن باشد؛ از دانشجویان علوم سیاسی گرفته تا علاقهمندان فلسفه و نظریه اجتماعی.
در فضای فکری امروز، اهمیت انتشار و خواندن چنین کتابی دوچندان است. جهان معاصر با بحران عمیق اعتماد به سیاست روبهروست؛ بحرانهایی که خود را در رشد پوپولیسم، اعتراضهای گسترده اجتماعی، بیاعتمادی به نهادهای رسمی و فرسایش دموکراسیهای لیبرال نشان میدهد. «علیه سیاست» در چنین بستری، صرفاً یک کتاب نظری نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم ریشههای این بحران است.
دو جسی در این کتاب یادآوری میکند که بسیاری از انسانها، حتی زمانی که از وضعیت سیاسی ناراضیاند، همچنان تصور میکنند تنها راه ممکن، اصلاح تدریجی درون همین ساختارهاست. اما او میپرسد آیا اساساً میتوان از چارچوبی که خود بر سلطه و تمرکز قدرت بنا شده، انتظار رهایی داشت؟
همین پرسشهاست که «علیه سیاست» را به کتابی بحثبرانگیز تبدیل میکند. برخی ممکن است آن را بیش از حد رادیکال یا آرمانگرایانه بدانند، اما حتی مخالفان کتاب نیز بهسختی میتوانند اهمیت پرسشهای آن را انکار کنند. دو جسی به قلمرویی وارد میشود که معمولاً سیاست رسمی ترجیح میدهد درباره آن سکوت شود: اینکه شاید خودِ دولت مدرن، مستقل از شکل ظاهریاش، مسئله باشد.
در نهایت، «علیه سیاست» را میتوان کتابی درباره «امکان تردید» دانست؛ تردید در ساختارهایی که جهان مدرن آنها را طبیعی، اخلاقی و اجتنابناپذیر جلوه داده است. کتاب از مخاطب نمیخواهد بیدرنگ همه اشکال حکومت را نفی کند، بلکه او را دعوت میکند بار دیگر درباره نسبت میان قدرت، آزادی، اطاعت و زندگی جمعی بیندیشد. به نظر می آید مهمترین دستاورد آنتونی دو جسی در این اثر، همین باشد: بازگرداندن پرسش به جایی که قرنهاست پاسخهای قطعی بر آن سایه انداختهاست.
یادآور می شود کتاب «علیه سیاست» چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت با حضور مترجم کتاب و محمدرضا مدنی منتقد در انتشارات روزآمد به نشانی خیابان انقلاب، خیابان دانشگاه، مرکز خرید دانشگاه، طبقه زیر همکف واحد ۴ از ساعت ۱۸ تا ۲۰ رونمایی می شود.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما